دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سیدهاشم حسینی بوشهری juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juدبیر تحریریه محمدعلی لیالی juهیات تحریریه محسن اراکی علیرضا اعرافی حسین جوان آراسته سیدهاشم حسینی بوشهری عسگر دیرباز محمود رجبی محسن قمی عباس کعبی محمدعلی لیالی " />
فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

امکان‌سنجی اعمال نظارت شرعی شورای نگهبان بر آرای وحدت رویه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد حقوق عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق عمومی،‌ دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 دانشگاه تهران. استاد یار دانشکده حقوق وعلمو سیاسی
چکیده
اصل چهارم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، نظارت بر کلیه قوانین و مقررات از حیث انطباق با موازین شرعی را در صلاحیت فقهای شورای نگهبان قرار داده است. یکی از مباحث مهم در این زمینه، شمول این نظارت بر آرای وحدت رویه قضایی است. این آرا به‌دلیل الزام‌آور بودن برای محاکم، در عمل، کارکردی مشابه قوانین و مقررات دارند و از حیث حقوقی در زمره قواعد هنجاری نظام حقوقی محسوب می‌شوند. از آنجا که آرای محاکم می‌تواند متضمن احکامی خلاف شرع باشد، امکان بروز چنین مواردی در متن آرای وحدت رویه نیز وجود دارد. بر پایه پژوهش حاضر که با روش توصیفی ‌ـ‌ تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای انجام شده است، واژه « مقررات » در اصل چهارم، شامل آرای وحدت رویه نیز می‌شود و بررسی مشروح مذاکرات مجلس خبرگان قانون اساسی نشان می‌دهد که این اصل ناظر بر کلیه هنجارهای الزام ‌آور است. علاوه بر این، سابقه ابطال آرای وحدت رویه از حیث مخالفت با شرع توسط فقهای شورای نگهبان نیز موجود است. بنابراین، با توجه به ماهیت و آثار عملی این آرا و امکان تعارض آنها با موازین شرعی، اعمال نظارت شرعی شورای نگهبان بر این آرا در چارچوب اصل چهارم قانون اساسی، امری ممکن و ضروری ارزیابی می‌شود.
کلیدواژه‌ها

         1.     اردبیلی، محمدعلی، حقوق جزای عمومی، ج1، تهران: میزان، 1396.

         2.     امیری، حسین­علی، آسیب‌شناسی نظام قانون‌گذاری در جمهوری اسلامی ایران با مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه، تهران: میزان، 1395.

         3.     بهادری جهرمی، محمد و عساکره، زینب، «جایگاه حقوقی نظرات شرعی فقهای شورای نگهبان راجع به اصول قانون اساسی و نسبت آن با تفسیر رسمی قانون اساسی»، فصلنامه دانش حقوق عمومی، دوره 12، ش42، 1402.

         4.     بهادری جهرمی، محمد، «بایسته‌های تفسیر قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بر مبنای کارکرد تفسیر در نظام حقوق اساسی»، رساله دکتری تخصصی، پردیس فارابی دانشگاه تهران، 1393.

         5.     پژوهشگاه قوه قضائیه، تحقیقات قضایی(3)، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه، 1395.

         6.     پورمحمدی، رضا، «رأی وحدت رویه؛ از تفسیر قضایی تا قانون‌گذاری پنهان، مجله رویه قضایی، دوره1،‌ ش1، 1404.

         7.     ثابتی‌پور کرمانی، بهزاد، «جایگاه و اهمیت و کاربرد رویه قضایی در آرای دیوان عدالت اداری»، پژوهش‌‌های حقوقی قانون‌یار، دوره1، ش3، 1397.

         8.     جاوید، محمدجواد، قانون و قانون‌گذاری در آرای اندیشمندان شیعه، تهران: دانشگاه امام صادق7، 1389.

         9.     جعفری ندوشن، علی­اکبر و حکمتی‌مقدم، سیدمحسن، «بررسی سیر تصویب و اجرای اصل طراز در قانون اساسی مشروطه»، فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، دوره51، ش4، 1400. 

     10.     جعفری‌تبار، حسن، دیو در شیشه در فلسفه رویه قضایی، تهران: نگاه معاصر، 1400.

     11.     داودی، حسین، «تاریخچه و ظرفیت قاعده‌گذاری دیوان عالی کشور در صدور رای وحدت رویه»، مجموعه حقوقی، ش1، 1400.

     12.     شمس، عبدالله، آیین دادرسی مدنی(دوره پیشرفته)، ج1، تهران: دراک، 1387.

     13.     عابدیان، میرحسین، «دیوان عالی کشور و نظارت بر حسن اجرای قوانین»، مجله حقوق دادگستری، دوره63، ش26، 1378.

     14.     عباسی، بیژن و حسینی الموسوی، سیدمجتبی، «بررسی رویه شکلی شورای نگهبان در انطباق مقررات دولتی با شرع»، فصلنامه حقوق اداری، دوره8، ش25، 1399.

     15.     عمید زنجانی، عباس­علی، انقلاب اسلامی ایران: علل، مسائل و نظام سیاسی، قم: دفتر نشر معارف، 1392.

     16.     فتاحی، علی؛ فعلی، حمید و ابوالحسنی، محسن، «امکان سنجی نظارت شرعی بر مقررات خارج از صلاحیت دیوان عدالت اداری»، فصلنامه دانش حقوق عمومی، سال13، ش46، 1403.

     17.     قاضی شریعت‌پناهی، سیدابوالفضل، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، تهران: میزان، 1374.

     18.     کدخدایی، عباس­علی و فعلی، حمید، «سازوکار مطلوب نظارت شرعی فقهای شورای نگهبان بر مقررات اداری»، فصلنامه دانش حقوق عمومی، سال12، ش42، 1402.

     19.     مدنی، سیدجلال­الدین، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، تهران: پایدار، 1389.

     20.     مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، ج1، تهران: اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی، 1364.

     21.     نیکونهاد، حامد و زندیه، زهرا، «حکومت موازین اسلامی بر اطلاق و عموم اصول قانون اساسی در رویه فقهای شورای نگهبان؛ نگاهی رویه‌ای به آثار نظارت شرعی بر اصول قانون اساسی»، فصلنامه دانش حقوق عمومی، سال8، ش24، 1398.

     22.     هاشمی، سیدمحمد، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، ج2، تهران: میزان، 1387.