دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سیدهاشم حسینی بوشهری juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juدبیر تحریریه محمدعلی لیالی juهیات تحریریه محسن اراکی علیرضا اعرافی حسین جوان آراسته سیدهاشم حسینی بوشهری عسگر دیرباز محمود رجبی محسن قمی عباس کعبی محمدعلی لیالی " />
فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

استثناهای قاعده اتلاف با تمرکز بر ضمان اتلاف در مقام اعمال حاکمیت دولت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته سطح 4 و استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه قم
2 حوزه علمیه قم
3 دانش پژوه سطح 4 مرکز تخصصی مذاهب اسلامی قم
چکیده
مستند قاعده اتلاف برای ضمان قهری با عبارت « من اتلف مال ‌الغیر فهو له ضامن »، عموم و اطلاق کافی داشته و برای همه اتلاف های مستند به فاعل، مسئولیت جبران را مسلم می‌داند. از طرفی، بدون آگاهی از استثناهای قواعد فقهی نمی‌توان روند استنباط را درست پی ‌گرفت. مسئله اصلی، بررسی استثناهای قاعده اتلاف با تمرکز بر ضمان اتلاف دولت در اعمال حاکمیت است. این پژوهش به روش توصیفی‌ ـ ‌تحلیلی انجام شده است. یافته ها نشان می دهد، دو گروه از دلالت این قاعده خارج اند: 1. جواز اتلاف تکلیفى و وضعى در مواردی همچون دفاع مشروع، استیفای حق، حفظ نفس و غیره؛ 2. جواز اتلاف وضعی در از بین بردن اموال بدون مالیت و اتلاف تسبیبی ناشی از کوتاهى در حفظ مال محترم. همچنین مطابق ماده 11 قانون مسئولیت مدنی ایران، هرگاه در اعمال حاکمیت دولت، برای تأمین منافع اجتماعی طبق قانون، اقدامات ضررباری به‌عمل آید، دولت مجبور به پرداخت خسارات نخواهد بود. هرچند در نگاه ابتدایی، حکومت قاعده احسان بر اتلاف و قاعده اضطرار می‌تواند مستند چنین استثنایی باشد، اما دلالت قاعده لاضرر در نفی ضررهای بدون ضمان و همچنین عموم قاعده اتلاف به‌ حکم صریح عقل در منع از ظلم به اشخاص خاص، ایجاب می‌کند که ضررهای دولت فقط حرمت شرعی و جنبه کیفری نداشته باشد؛ وگرنه باید خسارات افراد پرداخت شود.
کلیدواژه‌ها

  قرآن کریم.

        1.     آل‎الشیخ، محمدبن‎ابراهیم، فتاوى ورسائل، مکه: مطبعة الحکومة، 1399ق.

        2.     ابن الفراء، محمدبن‎حسین، الأحکام السلطانیة، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1421ق.

        3.     ابن‎الرفعه، احمدبن­محمد، کفایه التنبیه، ج10، بیروت: دارالکتب العلمیة، 2009م.

        4.     ابن‎عابدین، محمدامین، رد المحتار على الدر المختار، ج6، بیروت: دارالفکر، 1412ق.

        5.     ابن‎قدامه مقدسی حنبلی، ابومحمد، الشرح الکبیر، ج5، بیروت: دارالکتاب العربی، بی­تا.

        6.     ابن‎قدامه مقدسی حنبلی، ابومحمد، المغنی، ج4، بی‎جا: مکتبه قاهره، 1388ق.

        7.     ابن‎لحام، علاءالدین، القواعد والفوائد الأصولیة، بی‎جا: مکتبة عصریة، 1420ق.

        8.     إبن‎مودود حنفی، عبدالله، الاختیار لتعلیل المختار، ج3، قاهره: حلبی، 1356ق.

        9.     اصغری، شهرام، «بررسی فقهی حقوقی تعارض قاعده احسان با قواعد اتلاف و تسبیب»، مجله الهیات قرآنی، ش5، 1398.

    10.     امام خمینی، سیدروح‎الله، تحریر الوسیلة، ج2، تهران: نشر آثار، امام خمینی، 1392.

    11.     امام خمینی، سیدروح‎الله، کتاب البیع، ج3، قم: اسماعیلیان، بی­تا.

    12.     آمدی، ابوالحسن، الإحکام فی أصول الأحکام، ج2، بیروت: المکتب الاسلامی، بی­تا.

    13.     انصاری، زکریابن­محمد، فتح الوهاب، ج1، بیروت: دارالفکر، 1414ق.

    14.     انصاری، محمدعلی، الموسوعة الفقهیة المیسرة، ج1، قم: مجمع الفکر الاسلامی، 1415ق.

    15.     انصاری، مرتضى، فرائد الاصول، ج4، قم: مجمع الفکر الاسلامی، 1428ق.

    16.     انصاری، مرتضى، کتاب المکاسب، قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ انصارى، 1415ق.

    17.     بجنوردی، سیدمحمد، قواعد فقهیه، ج1، تهران: عروج، چ3، 1401ق.

    18.     بهرامی احمدی، حمید، سوء استفاه از حق، تهران: اطلاعات، 1370.

    19.     بهوتی، منصوربن­یوسف، کشف القناع، ج4، بیروت: دارالکتب العلمیة، بی­تا.

    20.     تویجری، محمدابراهیم، موسوعة الفقه الإسلامی، ج3، بی‎جا: بیت‎الافکار، 1430ق.

    21.     حجاوی، موسی­بن­احمد، الإقناع فی فقه الإمام أحمدبن­حنبل، ج2، بیروت: دارالمعرفة، بی­تا.

    22.     حرعاملی، محمدبن­حسن، وسائل الشیعه، ج28، قم: آل‎البیت، 1416ق.

    23.     حکمت‌نیا، محمود، مسئولیت مدنی در فقه امامیه، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ، 1389.

    24.     حکیم، سیدمحمدتقی، القواعد العامة فی الفقه المقارن، تهران: مرکز تحقیقات تقریب مذاهب، 1429ق.

    25.     حلى، حسن­بن­یوسف، تحریرالأحکام الشرعیة، قم: مؤسسه امام ‎صادق7، 1420ق.

    26.     حلى، حسن­بن­یوسف، تذکرة الفقهاء، ج2، قم: مرتضویه، 1401ق.

    27.     حلى، حسن­بن­یوسف، قواعد الأحکام، ج2، قم: اسلامى، 1418ق.

    28.     حلى، حسن­بن­یوسف، منتهی المطلب، ج2، بی‎جا: طبع حجری، بی­تا.

    29.     خویى، سیدابوالقاسم، مصباح الفقاهة. ج4، بی‎جا: بی‎نا،‌ بی­تا.

    30.     خویی، سیدابوالقاسم، مبانی تکلمة المنهاج، قم: علمیه، 1396ق.

    31.     رافعی، عبدالکریم، العزیز شرح الوجیز، ج6، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1417ق.

    32.     رحیبانی حنبلی، مصطفی­بن­سعد، مطالب أولی النهى، ج4و6، بیروت: المکتب الاسلامی، 1415ق.

    33.     رملی، شمس الدین، نهایة المحتاج، ج5، بیروت: دارالفکر، 1404ق.

    34.     زحیلی، محمدمصطفی، القواعد الفقهیة و تطبیقاتها فی المذاهب الأربعة، ج1، دمشق: دارالفکر، 1427ق.

    35.     زحیلی، وهبة­بن­مصطفی، الفقه الإسلامی و أدلّته، ج6، دمشق: دارالفکر، بی­تا.

    36.     سبحانی، جعفر، أحکام الدیات فی الشریعة الإسلامیة الغرّاء. قم: موسسه امام صادق7، 1392.

    37.     سکوتی نسیمی، رضا و شمالی، نگار، «جایگاه عدم‌النفع در نظام حقوقی ایران»، مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، ش2، 1390.

    38.     شاذلی، حسن‎علی، الجنایات فی الفقه الإسلامی دراسة مقارنة بین الفقه الإسلامی و القانون، بی‎جا: دار الکتاب الجامعی، چ2، بی­تا.

    39.     شنقیطی، محمدبن­محمد، شرح زاد المستقنع، ج7، بی‎جا: اسلامیه،‌ بی­تا.

    40.     شهید اول، محمدبن­مکى، الدروس الشرعیة، قم: اسلامى، چ2، بی­تا(الف).

    41.     شهید اول، محمدبن­مکى، القواعد و الفوائد، قم: مفید، بی­تا(ب).

    42.     شهید ثانی، زین‎الدین­بن­علی عاملی، مسالک الافهام، قم: موسسه معارف، 1413ق.

    43.     شهید ثانی، زین‎الدین­بن­علی، الروضة البهیة، ج2و3، قم: مجمع الفکر، 1431ق.

    44.     صفایی، سیدحسین و حبیب‎الله رحیمی، مسئولیت مدنی(الزامات خارج از قرارداد)، تهران: سمت، 1392.

    45.     صفایی، سیدحسین، «مسئولیت موسسات عمومی و بررسی لایحه جدید دولت در این زمینه»، مجله حقوق تطبیقی، ش1، 1385.

    46.     طباطبایی موتمنی، منوچهر، حقوق اداری، تهران: سمت، 1374.

    47.     طوسى، محمدبن­حسن، المبسوط، ج2، 3و8، تهران: مرتضویه، چ3، 1387ق.

    48.     طوسى، محمدبن­حسن، تهذیب الاحکام، ج6، تهران: علمیه، چ3، 1365.

    49.     عاملی، سیدجواد، مفتاح الکرامة، قم: آل‎البیت،‌ بی­تا.

     50.     عباسی، بیژن، «بررسی تطبیقی مسئولیت مدنی اداره»، حقوق اداری، دوره2، ش5، 1393.

    51.     عینی، ابومحمد، البنایة شرح الهدایة، ج3، بیروت: دارالکتب، 1420ق.

    52.     غزالی، ابوحامد، المستصفی، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1413ق.

    53.     فصیحی­زاده، علیرضا، «تفویت منفعت و مبانی ضمان آوری آن»، مطالعات حقوق خصوصی، دوره41، ش3، 1390.

    54.     قاری، ابوالحسن، مرقاة المفاتیح، ج5، بیروت: دارالفکر، 1422ق.

    55.     قانون اساسی فنلاند، 1999م.

    56.     قانون آیین دادرسی کیفری ایران، مصوب 1392.

    57.     قانون مجازات اسلامی ایران، مصوب 1392.

    58.     قانون مدنی ایران، 1307.

    59.     قانون مدنی تونس، 1906م.

    60.     قانون مدنی سوریه، 1949م.

    61.     قانون مدنی عراق، 1951م.

    62.     قانون مدنی مراکش، 1331ق.

    63.     قانون مدنی مصر، 1949م.

    64.     قانون مسئولیت مدنی ایران، مصوب 1339.

    65.     قرافی، ابوالعباس، الفروق، ج5، بیروت: عالم الکتاب، بی­تا.

    66.     قرافی، ابوالعباس، نفائس الأصول فی شرح المحصول، بیروت: نزار، 1416ق.

    67.     کرکی، على­بن­حسین، جامع المقاصد، ج3، 6و12، قم: آل‎البیت، چ2، 1414ق.

    68.     کاتوزیان، ناصر، ضمان قهری، ج1، تهران: دانشگاه تهران، 1378.

    69.     کاسانی، علاءالدین، بدائع الصنایع، ج6و7، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1406ق.

    70.     کاشف‎الغطا، عباس، المنتخب من القواعد الفقیهة، نجف اشرف: مطبعة النجف الاشرف، 1432ق.

    71.     لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ج1، تهران: گنج دانش، 1391.

    72.     ماوردی، ابوالحسن، الحاوی الکبیر، ج7، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1419ق.

    73.     محقق حلی، نجم‎الدین، شرایع الاسلام، ج4، قم: اسماعلیان، 1408ق.

    74.     مسلم، ابوالحسن، صحیح مسلم، ج3، بیروت: دار احیاء التراث، بی­تا.

    75.     مظفر، محمدرضا، أصول الفقه، ج1، قم: اسلامى، چ5، 1430ق.

    76.     منیاوی، ابومنذر، الشرح الکبیر، مصر: مکتبة شاملة، 1432ق.

    77.     موسوی قزوینی، سیدعلی، الحاشیة على قوانین الأصول، ج1، قم: تبریزی، 1299ق.

    78.     میرداداشی، سیدمهدی، «مسولت مدنی دولت»، حقوق اسلامی، سال 10، ش37، 1392.

     79.     نجفى، محمدحسن، جواهر الکلام، ج21، 26، 37و43، بیروت: دار إحیاءالتراث العربی، 1404ق.

    80.     نووی، ابوزکریا، المنهاج فی شرح صحیح مسلم بن الحجاج، ج12، بیروت: دار احیاءالتراث، 1392ق.

    81.     نووی، ابوزکریا، روضة الطالبین وعمدة المفتین، ج9، بیروت: المکتب الاسلامی، 1412ق.

    82.     هوشمند فیروزآبادی، حسین، مسئولیت‌های مدنی خاص، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1401.

    83.     وزارت اوقاف کویت، موسوعة فقهیة کویتیة، ج7، کویت: دارالسلاسل، 1404ق.