دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سیدهاشم حسینی بوشهری juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juدبیر تحریریه محمدعلی لیالی juهیات تحریریه محسن اراکی علیرضا اعرافی حسین جوان آراسته سیدهاشم حسینی بوشهری عسگر دیرباز محمود رجبی محسن قمی عباس کعبی محمدعلی لیالی " />
فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

بازخوانی نظریه تفکیک « اموال حاکمیتی » از « اموال عمومی » در اندیشه آیة‌الله مهدوی کنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش آموخته دکتری فقه و حقوق، مدرسه عالی و دانشگاه شهید مطهری;، تهران، ایران
چکیده
نظام‌سازی اقتصادی در جمهوری اسلامی ایران، همواره با چالشی بنیادین در تمایز میان « اموال دولت » به‌عنوان یک شخصیت حقوقی و « اموال ملت » که دولت تنها متصدی آن است، روبه‌رو بوده است. خلط این دو مفهوم در قوانین موضوعه، به‌ویژه در تفسیر اصول ۴۴ و ۴۵ قانون اساسی، گاه منجر به فربه شدن تصدی ‌گری دولت و گاه سبب تضییع انفال در قالب خصوصی‌ سازی‌های بی‌ضابطه شده است.
این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با واکاوی آرای آیة‌الله مهدوی کنی در کتاب « اصول و مبانی اقتصاد اسلامی در قرآن »، به­دنبال استخراج الگویی فقهی برای حل این گره حقوقی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که برخلاف رویکرد رایج که تمام اموال عمومی را یک­جا می‌نگرد، در اندیشه ایشان، میان « اموال حاکمیتی » ـ نظیر انفال و معادن که با هدف حفظ مکتب، در اختیار مستقیم ولی‌فقیه است ـ و « اموال ملی » ـ نظیر مالیات که با هدف رفاه عمومی مصرف می‌شود ـ ، تفکیک ماهوی وجود دارد. نتایج تحلیل تطبیقی نشان می‌دهد که این نظریه، ضمن تعدیل دیدگاه «مالکیت دولتِ» شهید صدر و تبیین سازوکار اجرایی « ولایت مطلقه » امام خمینی، راهکاری کارآمد برای اصلاح نظام بودجه‌ریزی و تفکیک درآمدهای نفتی از هزینه‌های جاری ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.

         1.     اسماعیلی، محسن و رحیمی، سیدعلی­اصغر، «ماهیت اموال خارج از حاکمیت دولت‌ها از منظر فقه امامیه»، حقوق اسلامی، دوره15، ش57، 1397.

         2.     اسماعیلی، هادی، «ماهیت حقوقی انفال و معیارهای تشخیص آن»، فصلنامه حقوق اسلامی، سال دوازدهم، ش۳۴، ۱۳۸۶.

         3.     امام خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ج1، قم: دارالعلم، بی‎تا.

         4.     امام خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، ج2، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، ۱۴۲۳ق.

         5.     امام خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، ۱۳۷۸.

         6.     انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ انصاری، ۱۴۱۵ق.

         7.     بجنوردی، سیدمحمدحسن، القواعد الفقهیة، ج1، قم: نشر الهادی، ۱۴۱۹ق.

         8.     جعفری لنگرودی، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، تهران: گنج دانش، ۱۳۸۸.

         9.     حر عاملی، محمدبن­حسن، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعة، قم: مؤسسة آل البیت:، ۱۴۰۹ق.

     10.     سبحانی، جعفر، مبانی حکومت اسلامی، قم: مؤسسه امام صادق7، ۱۳۷۵.

     11.     صدر، سیدمحمدباقر، اقتصادنا، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.

     12.     طوسی، محمدبن­حسن، الخلاف، ج4، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۷ق.

     13.     طوسی، محمدبن­حسن، المبسوط فی فقه الامامیه، ج3، تهران: المکتبة المرتضویة، ۱۳۸۷ق.

     14.     عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۷.

     15.     قاسمی، یارمحمد، «رابطه دولت و جامعه مدنی در ایران از منظر جامعه شناسی تاریخی»، علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد، دوره7، ش2، 1389.

     16.     قلی‌زاده، احمد، واژه‌شناسی حقوق و فقه، تهران: انتشارات مجد، ۱۳۸۹.

     17.     کاتوزیان، ناصر، اموال و مالکیت، تهران: نشر میزان، ۱۳۹۵.

     18.     کاتوزیان، ناصر، مقدمه علم حقوق، تهران: شرکت سهامی انتشار، ۱۳۹۸.

     19.     کعبی، عباس، مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران: پژواک عدالت، ۱۳95.

     20.     کلینی، محمدبن­یعقوب، الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵.

     21.     محقق داماد، سیدمصطفی، قواعد فقه(بخش مدنی)، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۸۵.

     22.     مدرسی طباطبایی، سیدحسین، زمین در فقه اسلامی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۲.

     23.     مصباحی مقدم، غلامرضا؛ شهبازی غیاثی، موسی و نخلی، سیدرضا «اصول و سیاست‌های حاکم بر مصرف انفال و درآمدهای حاصل از آن در دولت اسلامی»، پژوهش‌های اقتصادی ایران، دوره 16، ش48، 1390.

     24.     مطهری، مرتضی، نظری به نظام اقتصادی اسلام، تهران: انتشارات صدرا، ۱۳۶۸.

     25.     منتظری، حسینعلی، درآمدی بر مبانی فقهی حکومت اسلامی(دراسات فی ولایة الفقیه)، قم: تفکر، ۱۴۰۹ق.

     26.     مهدوی، اصغرآقا، اصول و مبانی اقتصاد اسلامی در قرآن؛ تقریرات درسی «آیات‌الاحکام» آیة ‌الله محمدرضا مهدوی کنی، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق7، چ20، ۱۳۹۸.

     27.     نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.

     28.     هاشمی، سیدمحمد، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران(جلد دوم: حاکمیت و نهادهای سیاسی)، تهران: نشر دادگستر، ۱۴۰۰.