دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سیدهاشم حسینی بوشهری juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juدبیر تحریریه محمدعلی لیالی juهیات تحریریه محسن اراکی علیرضا اعرافی حسین جوان آراسته سیدهاشم حسینی بوشهری عسگر دیرباز محمود رجبی محسن قمی عباس کعبی محمدعلی لیالی " />
فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

نظریه عدول مؤمنین علامه مصباح یزدی; و کاربرد مبانی اصول فقهی آن در گزینش کارگزاران نظام اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموخته سطح چهار حوزه علمیه قم؛ دانشجوی دکترای تخصصی فلسفه حقوق دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام قم.
چکیده
این پژوهش با روش تحلیلی ـ توصیفی و مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای، به بررسی مبانی عقلی و فقهی نظریه « عدول مؤمنین » علامه مصباح‌ یزدی; در نظام حکمرانی اسلامی می‌پردازد. هدف اصلی این پژوهش، اثبات سازگاری این نظریه با اصول فقه شیعه و ارائه آن به‌عنوان الگویی عقلانی برای برقراری توازن میان « مقبولیت مردمی » و « مشروعیت الهی » است. پژوهش ابتدا پنج پایه عقلی نظریه را تحلیل می‌کند. سپس با استناد به سیره عقلا و متشرعه نشان می‌دهد که این نظریه در سیره عملی جامعه اسلامی ریشه دارد. در بخشی نوآورانه، سازوکارهای فقهی ـ اجرایی نظریه، مبتنی بر سه محور « شیاع »، « بینه » و « شورا » تبیین می‌شود. با تأکید بر مؤلفه‌های کلیدی « شهود عادل »، « عدالت »، « تخصص » و « تکلیف‌مداری »، استدلال می‌شود که نظریه عدول مؤمنین، الگویی کیفی، بومی و اسلامی برای حکمرانی عادلانه در عصر غیبت است که هم از اکثریت محوری صرف پرهیز می‌کند و هم با حفظ مشارکت مردمی، معیارهای الهی را محور قرار می‌دهد. یافته‌ها حاکی از آن است که این نظریه نه‌تنها با مبانی فقه شیعه سازگاری کامل دارد، بلکه از طریق طراحی سازوکارهای مشخص فقهی ـ اجرایی، پاسخی عملی به چالش‌های معاصر در گزینش کارگزاران شایسته ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.

*   نهج البلاغه.

         1.     آقابخشی، علی و افشاری‌راد، مینو، فرهنگ علوم سیاسی، تهران: چاپار، 1387.

         2.     ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید، شرح نهج‌البلاغة، ج2، تصحیح محمدابوالفضل ابراهیم، قم: آیة‌الله مرعشی نجفی، 1404ق.

         3.     ابن‌منظور، محمدبن­مکرم، لسان العرب، بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع، 1408ق.

         4.     ارسطو، السیاسة، مترجم و مقدمه ‌نویس بارتلمی سانت هلیر، مترجم(فارسی) سیداحمد لطفی، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 2008م.

         5.     اصفهانی، محمدحسین، الاجارة، ج1، قم: دفتر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چ2، 1409ق.

         6.     اصفهانی، محمدحسین، حاشیة المکاسب، چاپ اول، قم: دارالمصطفی لإحیاء التراث، 1418ق.

         7.     افلاطون، جمهور، مترجم فؤاد روحانی، تهران: بی‌نا، 1348.

         8.     امام خامنه­ای،‌ سیدعلی، بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم، 22/12/1386.‌

         9.     امام خامنه­ای،‌ سیدعلی، بیانات در دیدار جمعی از خانواده­های ایثارگران، 31/2/1376.‌

     10.     امام خمینی، سیدروح‌الله، الإجتهاد و التقلید، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، 1409ق.

     11.     امام خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ج12، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، 1378.

     12.     امینی، عبدالحسین،  الغدیر فی الکتاب و السنة والأدب، ترجمه گروه مترجمان، ج8،‌ تهران: بعثت، 1391.

     13.     ایجی، میرسیدشریف، شرح المواقف، ج8، قم: انتشارات الشریف الرضی، 1325ق.

     14.     بحرانی، یوسف­بن­احمد، الحدائق الناضرة، ج13، قم: دفتر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1363.

     15.     تمیمی آمدی، عبدالواحدبن­محمد، غرر الحکم و درر الکلم، تحقیق السید مهدی الرجائی، ج1، قم: مؤسسة دارالکتاب الاسلامی، 1429ق.

     16.     جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، قم: مؤسسة النشر للحوزات العلمیة، 1444ق.

     17.     جوادی آملی، عبدالله، فلسفه حقوق بشر، قم: اسراء، 1392.

     18.     حرانی، ابن‌شعبه، تحف العقول عن آل‌الرسول، قم: چاپ علی‌اکبر غفاری، 1363.

     19.     حسینی مراغی، میرعبدالفتاح­بن­علی، العناوین الفقهیة، ج2، قم: دفتر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.

     20.     حسینی یزدی فیروزآبادی، سیدمرتضی، عنایة الأصول فی شرح کفایة الأصول، ج5، قم: انتشارات فیروزآبادى، 1400ق.

     21.     حلی، حسن­بن­یوسف، إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان، ج2، قم: دفتر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1410ق.

     22.     حیدری، سیدکمال، رسائل فقهیه، بیروت: مؤسسة الهدی للطباعة و النشر، 1430ق.

     23.     خراسانی، محمدکاظم، کفایة الأصول، ج2، تصحیح مؤسسه آل‌البت، قم: مؤسسه آل‌البیت:، 1409ق.

     24.     روسو، ژان ‌ژاک، قرارداد اجتماعی، ترجمه مرتضی کلانتریان، تهران: آگاه، 1379.

     25.     سوری، مسعود، «الگوی گزینش کارگزاران در دولت اسلامی با تمرکز بر نظریه عدول مؤمنین آیةالله مصباح یزدی»، کارشناسی ارشد فقه سیاسی، 1396.

     26.     سیفی مازندرانی، علی‌اکبر، بدایع البحوث فی علم الاصول، ج2، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، چ3، 1436ق.  

     27.     شرخانی، علی، «ولایت عدول مؤمنین در فقه حکومتی امام خمینی;»، سیاست متعالیه، دوره5، ش17، 1396.

     28.     شهید اول، محمدبن­جمال‌الدین، غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد، ج1، قم: مرکز الأبحاث و الدراسات الإسلامیة، 1373.

     29.     صدوق، محمدبن­علی­بن­بابویه، الأمالی، تهران: انتشارات کتابچی، چ3، 1376.

     30.     صدوق، محمدبن­علی­بن­بابویه، من لایحضره الفقیه، ج2، تصحیح: علی‌اکبر الغفاری، قم: دفتر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم،‌ چ2، 1413ق.

     31.     طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج7، قم: دفتر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چ25، 1387.

     32.     طبرسی، فضل­بن­حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1415ق.

     33.     طوسی، ابوجعفر محمدبن­محمد، النهایة فى مجرد الفقه و الفتوی، بیروت: دارالمکتب العربی، چ2، 1400ق.

     34.     غروی تبریزی، میرزا علی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی، محاضر سیدابوالقاسم الموسوی الخوئی، قم: نشر لطفی، 1407ق.

     35.     فاخوری، حنا، تاریخ فلسفه در جهان اسلامى، ترجمه عبدالحمید آیتی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1373.

     36.     فاضل موحدی لنکرانی، محمد، القواعد الفقهیة، قم: مرکز فقه الأئمة الأطهار، 1383.

     37.     کرکی، على­بن­حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم: موسسه آل بیت، چ2، 1414ق.

     38.     کاظمی خراسانی، محمدعلی، فوائد الأصول(تقریرات خارج اصول میرزای نائینی، ج1و3،‌ قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1376.

     39.     کلینی، محمدبن­یعقوب، الکافی، ترجمه محمدباقر کمره­ای، ج2و3، تهران: انتشارات اسوه، چ7، 1365.

     40.     لاک، جان، رساله‌ای درباره حکومت، مترجم حمید عضدانلو، تهران: نی، چ6، 1395.

     41.     مجلسی، محمدباقر، بِحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهر، ج72و75،‌ بیروت: موسسة الوفاء، 1404ق.

     42.     محقق داماد، سیدمصطفی، قواعد فقه‏، ج1، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، چ12‏، 1383.

     43.     مرتضوی لنگرودی، سیدمحسن، الدرّ النضید فی الإجتهاد و الإحتیاط و التقلید، ج2، قم: نشر انصاریان، 1412ق.

     44.     مرکز اطلاعات و مدارک اسلامى، فرهنگ نامه اصول فقه، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1389.

     45.     مصباح یزدی، محمدتقی، اخلاق در قرآن، ج3، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی;، 1383.

     46.     مصباح یزدی، محمدتقی، حقوق و سیاست در قرآن، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی;، 1388.

     47.     مصباح یزدی، محمدتقی، حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی نظری در نظریه ولایت فقیه، تحقیق و نگارش قاسم شبان‌نیا، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی;، 1394.

     48.     مصطفوی، میرزا حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج1، تهران: مرکز نشر آثار علامه مصطفوی، 1385.

     49.     مطهری، مرتضی، بیست گفتار، تهران: انتشارات صدرا، چ24، 1389.

     50.     مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران: انتشارات صدرا، چ33، 1381.

     51.     مظفر، محمدرضا، اصول الفقه، ج2، قم: نشر دانش اسلامی، 1405ق.

     52.     مفید، محمدبن­محمد، المقنعه، قم: دارالمفید، 1410ق.

     53.     مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج5، تهران: دارالکتب الاسلامیة، چ32، 1374.

     54.     نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج11، بیروت: مؤسسة آل‌البیت لاحیاء التراث، 1408ق.

     55.     هابز، توماس، لویاتان، مترجم حسین بشیریه، تهران: نی، چ12، 1397.

     56.     هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، بحوث فی علم الأصول(تقریرات درس اصول سیدمحمدباقر صدر)، ج4، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، چ2، 1417ق.