دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سیدهاشم حسینی بوشهری juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juدبیر تحریریه محمدعلی لیالی juهیات تحریریه محسن اراکی علیرضا اعرافی حسین جوان آراسته سیدهاشم حسینی بوشهری عسگر دیرباز محمود رجبی محسن قمی عباس کعبی محمدعلی لیالی " />
فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

مناسبات ادله « وجوب قیام علیه سلطان جائر» و « لزوم حفظ نفس » در اندیشه آیة‌الله خامنه‌ای(حفظه الله)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر پسا دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد(پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی) ، شماره تماس: 09142353876، reza.mollazadehyamchi@alumni.um.ac.ir
2 دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد
3 گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
چکیده
تعارض بدوی میان اطلاق نهی قرآنی از « حرمت تهلکه » و « لزوم حفظ نفس »(بقره(2): ۱۹۵) و کنش استشهادی حضرت سیدالشهداء، چالش تفسیری و فقهی دیرپایی را پدید آورده است. مسئله اصلی پژوهش این است که در منظومه فکری و سیاسی آیة‌ الله خامنه‌ای، با چه استدلالی این تعارض ظاهری میان « لزوم حفظ نفس » و « وجوب قیام » قابل حل و فصل است؟ این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و بهره‌گیری از رویکرد « فقه استدلالی »، به واکاوی جایگاه حدیث « سلطان جائر » در هندسه معرفتی ایشان می‌پردازد.
یافته‌ها نشان می‌دهد که در این اندیشه، دلیل « وجوب تغییرِ سلطان جائر» بر دلیل « حرمت تهلکه » و « لزوم حفظ نفس »، « نظارت » و « حاکمیت » اصولی دارد. بر این اساس، مفهوم « تهلکه » از « خطر جانی برای فرد » به « خطر اضمحلال هویت جامعه اسلامی » تغییر ماهیت می‌دهد. نتیجه آنکه با تأسیس « منطق تکلیف »، سکوت در برابر ظلم نظام‌مند، مصداق حقیقی هلاکت دانسته شده و « حیات مکتب » بر « حیات بیولوژیک شخص » اولویت می‌یابد؛ امری که مبنای مشروعیت قیام عاشورا را تبیین می‌کند.
کلیدواژه‌ها

منابع و مآخذ

*  قرآن کریم.

        1.     ابن عربی، محمدبن­عبدالله، احکام القرآن(ابن عربى)، ج1، بیروت: دار الجیل، 1408ق.

         2.     ابن عطیه، عبدالحق­بن­غالب، المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز، ج1، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1422ق.

         3.     امام خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در خطبه‌های نمازجمعه، 18/2/1377و19/3/1374.

         4.     امام خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار جمعی از پاسداران. 6/11/1371و5/10/1374.

         5.     امام خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار فرماندهان سپاه پاسداران، 13/4/1390.

         6.     امام خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار کارگزاران نظام، 27/12/1380.

         7.     امام خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در مراسم دانش‌آموختگی دانشجویان دانشگاه امام‌حسین7، 21/7/1398.

         8.     بحرانی، هاشم­بن­سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، ج1، قم: موسسة البعثة، 1415ق.

         9.     بیضاوی، عبدالله­بن­عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل(تفسیر البیضاوى)، ج1، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1418ق.

     10.     جصاص، احمدبن­علی، احکام القرآن(جصاص)، ج1، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1405ق.

     11.     حویزی، عبدعلی­بن­جمعه، تفسیر نور الثقلین، ج1، قم: اسماعیلیان، 1415ق.

     12.     زجاج، ابراهیم­بن­السری، معانی القرآن وإعرابه، ج1، بیروت: عالم الکتب، 1988م.

     13.     زمخشری، محمودبن­عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل، ج1، بیروت: دار الکتاب العربی، 1407ق.

     14.     سمرقندی، نصربن­محمد، تفسیر السمرقندى المسمى بحر العلوم، ج1، بیروت: دار الفکر، 1416ق.

     15.     صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، ج3، قم: فرهنگ اسلامى، 1406ق.

     16.     طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج2، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1390ق.

     17.     طبرانی، سلیمان­بن­احمد، التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم(الطبرانى)، ج1، اردن: الکتاب الثقافی، 2008م.

     18.     طبرسی، فضل­بن­حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج2، تهران: ناصر خسرو، 1372.

     19.     طبری، محمدبن­جریر، جامع البیان فى تفسیر القرآن(تفسیر الطبرى)، ج2، بیروت: دار المعرفة، 1412ق.

     20.     عیاشی، محمدبن­مسعود، التفسیر(تفسیر العیاشی)، ج1، تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة، 1380ق.

     21.     فخر رازی، محمدبن­عمر، التفسیر الکبیر(مفاتیح الغیب)، ج5، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1420ق.

     22.     فضل الله، محمدحسین، من وحى القرآن، ج4، بیروت: دار الملاک، 1419ق.

     23.     فیض کاشانی، محمدبن­شاه مرتضی، تفسیر الصافی، ج1، تهران: مکتبة الصدر، 1415ق.

     24.     قاسمی، جمال‌الدین، تفسیر القاسمی المسمى محاسن التأویل، ج2، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1418ق.

     25.     قشیری، عبدالکریم­بن­هوازن، لطائف الاشارات: تفسیر صوفی کامل للقرآن الکریم، ج1، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 2000م.

     26.     کاشانی، فتح‌الله­بن­شکرالله، زبدة التفاسیر، ج1، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، 1423ق.

    27.     کیاهراسی، علی­بن­محمد، احکام القرآن(کیاهراسى)، ج1، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1422ق.

     28.     ماتریدی، محمدبن­محمد، تأویلات أهل السنة(تفسیر الماتریدی)، ج2، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1426ق.

     29.     ماوردی، علی­بن­محمد، النکت و العیون تفسیر الماوردى، ج1، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‎تا.

     30.     مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج44، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1403ق.

     31.     مراغی، احمدمصطفی، تفسیر المراغی، ج2، بیروت: دار الفکر، بی­تا.

     32.     مکارم شیرازی، ناصر، الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل، ج2، قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب7، 1421ق.

     33.     میبدی، احمدبن­محمد، کشف الاسرار و عدة الابرار(معروف به تفسیر خواجه عبدالله انصارى)، ج1، تهران: امیر کبیر، 1371.

     34.     واحدی، علی­بن­احمد، التفسیر البسیط، ج3، ریاض: جامعة الامام محمدبن­سعود الاسلامیة، 1430ق.