دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سیدهاشم حسینی بوشهری juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juدبیر تحریریه محمدعلی لیالی juهیات تحریریه محسن اراکی علیرضا اعرافی حسین جوان آراسته سیدهاشم حسینی بوشهری عسگر دیرباز محمود رجبی محسن قمی عباس کعبی محمدعلی لیالی " />
فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

نقدِ انگارة انحصار تشکیل حکومت اسلامی در شخص معصوم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش پژوه سطح چهار رشته فقه الحکومه، مجتمع آموزشی و پژوهشی ائمه اطهار علیهم السلام، حوزه علمیه قم.
2 مدرس خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم و استادیار گروه فقه و اصول جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.
چکیده
از چالش‌های‌ مهمی که برای تشکیل حکومت اسلامی در عصر غیبت وجود دارد، این مسئله است که آیا تشکیل و ادارة حکومت اسلامی منحصر در شخص معصوم است؟ منشأ این مسئله، وجود برخی خصوصیات در معصومین: است. مسائلی همچون وجود نصوص مثبِت حکومت‎داری برای شخص امام، علم اعلای معصومین، قدرت معصومین و شرطیت وجود معصومین در فعلیت احکام سیاسی و اجتماعی. این نوشتار، به طور تحلیلی و اجتهادی، این مسائل را مورد بررسی قرار داده تا انگارة انحصار را باطل کند. البته ابطال انحصار به معنای اثبات حق حکومت مستقل برای غیر معصوم نیست؛ بلکه این حق را در طول ولایت معصومین و تنها در صورت عدم تمکن از مصداق تام حکومت اسلامی، برای شبیه‌ترین نوع حکومت به حکومت معصومین: اثبات می‌کند. اهم پاسخ‌های بیان شده چنین است: عدم دلالت نصوص موجود بر انحصار، اعم بودن اقدام از مباشری و با واسطه، تفاوت بین خلافت الهی تکوینی و اعتباری، حجیت اجتهاد، عدم جواز اهمال و ترک منصب ضروری، جبران به عدالت و فعلیت و استمرار احکام. این انگاره با پاسخ‌های دیگری نیز قابل دفع است، از جمله اصل تنزل تدریجی، تقلیل ظلم، دلیل حِسبه، نفی تضییق بر مردم.
کلیدواژه‌ها

*   قرآن کریم.

*   نهج البلاغه.

         1.     اصفهانی، محمدحسین، حاشیه المکاسب، ج2، قم: ذوی القربی، چ2، 1427ق.

         2.     امام خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، ج2، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، چ4، 1392.

         3.     حسینی حائری، سیدکاظم، المرجعیة و القیادة، قم: دارالتفسیر، چ3، 1383.

         4.     حکیم، سیدمحمدسعید طباطبایی، مصباح المنهاج (التجارة)، ج2، نجف: موسسه الحکمة الثقافۀ الاسلامیۀ، 1428ق.

         5.     روحانی، سیدمحمدصادق، منهاج الفقاهة، ج4، قم: انوارالهدی، چ5، 1429ق،

         6.     سبحانی، جعفر، أحکام البیع فی الشریعة الإسلامیة الغراء، ج2، قم: موسسه امام صادق7، 1387.

         7.     سند، محمد، أسس النظام السیاسی عند الامامیة، بیروت: الامیرة، 1433ق

         8.     صدر، سیدمحمد، مبحث ولایة الفقیه، قم: مدین، 1434ق.

         9.     صدوق، ابوجعفر محمدبن­بابویه، الامالی، تهران: کتابچی، چ6، 1376.

     10.     صدوق، ابوجعفر محمدبن­بابویه، علل‌الشرائع، ج1، قم: مکتبۀ الداوری، بی‌تا.

     11.     طوسی، محمدبن­حسن، رجال الطوسی، محقق: جواد قیومی اصفهانی، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چ3، 1427ق.

     12.     فاطمی، مرتضی، ولایت فقیه یا ولایت فقها، تهران: انتشارات امیرکبیر، 1399.

     13.     کاشف‌الغطاء، علی­بن­محمدرضا، النور الساطع فی الفقه النافع، ج1، نجف: مطبعۀ الآداب، 1381ق.

     14.     کلینی، محمدبن­یعقوب، الکافی، ج1، مصحح: علی‌اکبر غفاری، تهران: دارالکتب الاسلامیۀ، چ5، 1363.

     15.     مصباح یزدی، محمدتقی، حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، تحقیق: قاسم شبان‌نیا، قم: موسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی;، چ6، 1402.

     16.     مصباح یزدی، محمدتقی، مردم سالاری دینی و نظریه ولایت فقیه، قم: موسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی;، ۱۳۸۸.

     17.     منتظری، حسینعلی، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة، ج1، قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیۀ، چ2، 1409ق.

     18.     موسوی خلخالی، سیدمحمدهادی، الحاکمیة فی الاسلام، مترجم: جعفرهادی، قم: مجمع الفکر الاسلامی، 1383.

     19.     موسوی سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام، ج11و16، قم: بی‌نا، چ4، 1413ق.

     20.     نایینی، حسین، تنبیه الامة و تنزیه الملة، شرح و تعلیق: روح­الله حسینیان، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1385.

     21.     نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج8، قم: موسسة دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت7، 1421ق.