دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سید ابراهیم رئیسی juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juقائم مقام سردبیر محمدعلی لیالی" />

مفهوم شورش و شورشی و چگونگی رو در رویی دولت اسلامی با شورشیان از منظر فقه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار دانشگاه شیراز، مدرس حوزه علمیه و عضو مجلس خبرگان رهبری

چکیده

از نگاه فقه، شورشیان به کسانی اطلاق می‎شود که فراتر از نقد و انتقاد، بر ضد پیشوای عادل مسلمان، قیام نمایند و بر علیه دولت اسلامی وارد جنگ شوند و یا تحرکات خشونت‎آمیز، به مقابله و معارضه با آن بر خیزند.
مقصود از «دولت اسلامی» هرگونه حاکمیتی است که توسط حاکمی عادل؛ اعم از معصوم و یا غیر او بر جوامع اسلامی اِعمال شود. گرچه سمت و سوی مستقیم روایات وارده در این باب و نیز ظاهر عبارت‎هایی از فقها، شوریدن بر امام معصوم7 است، ولی با تکیه بر دلایل و شواهدی چند، می‎توان احکام مربوط به این گروه را بر شورشیان بر ولی فقیه نیز تعمیم داد.
دولت اسلامی، پیش از هرگونه اقدام نظامی و انتظامی، باید این گروه را ارشاد و راهنمایی کند و با آنان اتمام حجت نماید و در صورت بی‎تأثیربودن این کار، مقابله انتظامی و نظامی با آنان جایز، بلکه واجب خواهد بود. ایشان در زمره کافران محسوب نمی‎شوند و لذا احکام غسل و کفن و نماز، بر کشته‎های آنان جاری است و زنان و کودکانشان به اسارت در نمی‎آیند. بحث این مقاله، به شیوۀ تحلیلی ـ توصیفی دنبال خواهد شد.

کلیدواژه‌ها


     1.     قرآن کریم.

     2.     ابن ابی الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، ج2، قم: کتابخانه آیةالله نجفی مرعشی، 1404ق.

     3.     ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، ج1، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1364.

     4.     ابن ادریس، محمد بن احمد، السرائر، ج2، قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1411ق.

     5.     ابن حمزه، محمد، الوسیلة الی نیل الفضیلة، قم: کتابخانه آیةالله نجفی مرعشی، 1408ق.

     6.     ابن زهره، حمزة بن علی، غنیة النزوع إلی علمی الاصول و الفروع، قم: مؤسسه امام صادق7، 1417ق.

     7.     ابن منظور، محمدبن مکرّم، لسان العرب، ج1و3، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1416ق.

     8.     احسایی، ابن ابی الجمهور، عوالی اللئالی، ج4، قم: مؤسسه سید الشهداء7، 1405ق.

     9.     انصاری، محمدعلی، الموسوعة الفقهیة المیسرة، ج2، قم: مجمع الفکر الاسلامی، 1415ق.

     10.     امام خمینی، سید روح الله، ولایت فقیه، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، 1390.

    11.     حرّ عاملی، محمدبن حسن، وسائل الشیعة، ج1و11، بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1391ق.

     12.     حلبی، ابوالمجد علی بن حسن، اشارة السبق الی معرفة الحق، قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1414ق.

     13.     حمیری قمی، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، تهران: انتشارات کتابخانة نینوی، بی‎تا.

     14.     دیلمی، سلّار بن عبدالعزیز، المراسم العلیة، قم: المعاونة الثقافیة للمجمع العالمی لاهل البیت:، 1414ق.

     15.     دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، ج14، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1351.

     16.     روحانی، سید محمدصادق، فقه الصادق7، ج13، قم: دارالکتاب، 1413ق.

     17.     شهید اول، محمدبن مکی، الدروس الشرعیة، ج2، قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1414ق.

     18.     -----------------، اللمعة الدمشقیة، قم: دارالفکر، 1411ق.

     19.     شهید ثانی، زین الدین، الروضة البهیة، ج2، قم: انتشارات داوری، 1410ق.

     20.     صدوق، محمدبن علی، الخصال، ج1، قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1403ق.

     21.     ---------------، علل الشرایع، ج1، قم: مکتبة الداوری، بی‎تا.

     22.     ---------------، کمال الدین و اکمال النعمة، قم: دارالحدیث، 1380.

     23.     طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل، ج6، قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1415ق.

     24.     طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، ج2، مشهد مقدس: نشر مرتضی، 1403ق.

     25.     طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج9، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1415ق.

     26.     طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، ج1، تهران: المکتبة المرتضویة، 1408ق.

     27.     طوسی، محمدبن حسن، الخلاف، ج5، قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1417ق.

     28.     ---------------، مصباح المتهجد، بیروت: مؤسسه فقه الشیعة، 1411ق.

     29.     ---------------، النهایة فی مجرد الفقه و الفتوی، بیروت: دارالاندلس، بی‎تا.

     30.     ---------------، المبسوط فی فقه الامامیة، ج7، تهران: المکتبة المرتضویة، 1351.

     31.     ---------------، الاقتصاد، قم: چاپخانه خیام، 1400ق.

     32.     ---------------، التبیان فی التفسیر القرآن، ج1، 9و10، مطبعة مکتب الاعلام الاسلامی، 1409ق.

     33.     ---------------، تهذیب الاحکام، ج4و6، دارالکتب الاسلامیة، 1365.

     34.     علامه حلی، حسن بن یوسف، تحریر الاحکام، ج2و3، قم: مؤسسه امام صادق7، 1420ق.

     35.     --------------------، منتهی المطلب، ج2، تبریز: نشر حاج احمد، 1333ق.

     36.     --------------------، تذکرة الفقهاء، ج9، قم: مؤسسه آل البیت:، 1417ق.

     37.     --------------------، ارشاد الاذهان، ج1، قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1410ق.

     38.     --------------------، قواعد الاحکام، ج1، قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1413ق.

     39.     عیاشی، محمدبن مسعود، تفسیر عیاشی، ج1، تهران: چاپخانه علمیه، 1380ق.

     40.     فاضل آبی، حسن بن علی، کشف الرموز، ج1، قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1410ق.

     41.     فرهنگستان زبان و ادب فارسی، فرهنگ واژه‎های مصوّب فرهنگستان، ج5، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، بی‎تا.

     42.     فیروز آبادی، مجدالدین، القاموس المحیط، ج4، بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1412ق.

     43.     قاضی ابن براج، عبدالعزیز، المهذب، ج1، قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1406ق.

     44.     قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی، ج2، قم: مؤسسه دارالکتاب، 1404ق.

     45.     کاشف الغطاء، جعفر، کشف الغطاء، ج2، اصفهان: انتشارات مهدوی، بی‎تا.

     46.     کلینی، محمدبن یعقوب، الکافی، ج1، 5و8، تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1365.

     47.     مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج33، بیروت: مؤسسه دارالوفاء، 1404ق.

     48.     محقق حلی، جعفربن حسن، شرایع الاسلام، ج1، تهران: انتشارات استقلال، 1409ق.

     49.     ------------------، المختصر النافع، تهران: مؤسسه بعثت، 1410ق.

     50.     معین، محمد، فرهنگ معین، ج2و3، تهران: انتشارات زرین، 1386.

     51.     مفید، محمدبن نعمان، المقنعة، قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1410ق.

     52.     نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، ج21، تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1362.

     53.     نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، ج11، قم: مؤسسه آل البیت:، 1408ق.