دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سید ابراهیم رئیسی juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juقائم مقام سردبیر محمدعلی لیالی" />

پژوهشی در باب ماهیت حکم حکومتی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 طلبه درس خارج حوزه علمیه، کارشناسی ارشد

2 عضو هیأت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

3 دانشجوی دکتری فقه و حقوق اسلامی

چکیده

با پذیرش نظریه لزوم تشکیل حکومت اسلامی و به تبع آن مبسوط الید بودن حاکم شرع برای صدور حکم حکومتی، باید بررسی کرد که این حکم حاکم به‎عنوان یک حکم اولی شناخته می‎شود و یا حکمی ثانوی است و یا اصولاً حکم سومی در عرض دو حکم دیگر می‎باشد.
ضرورت تحقیق از آن روست که اگر حکم حکومتی را دارای ماهیتی مستقل از احکام اولی و ثانوی بدانیم، در تعیین تکلیف مکلفان نسبت به عمل به آن و مشخص شدن چارچوب وضع حکم حکومتی و گستره اعمال آن مؤثر خواهد بود. همچنین این سؤال مطرح می‎شود که اگر بین حکم حکومتی و دو حکم دیگر اختلافی پیدا شد، کدام‎یک بر دیگری مقدّم می‎شود؟
مقالة حاضر در پژوهشی توصیفی ـ تحلیلی و با روش کتابخانه‎ای در راستای نیل به پاسخی برای این مهم است. نتایج تحقیق نشان می‎دهد حکم حکومتی نه از سنخ احکام اولیه و ثانویه؛ بلکه قسیم آنها و دارای ماهیتی مستقل است. همچنین در هنگام تزاحم بین آنها، از آنجا که در انشای حکم حکومتی عنصر مصلحت نقش بسزایی دارد و چنین حکمی تأمین کننده مصالح جامعه و حفظ نظام می‎باشد، بالضروره تقدم با حکم حکومتی خواهد بود؛ لذا تمامی افراد (اعم از مکلفان و مجتهدان) موظف به پذیرش آن بوده و باید بر طبق آن عمل کنند.

کلیدواژه‌ها


1. ابن اثیر، مبارک‎بن‎محمد؛ النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، ج1، قم: اسماعیلیان، بی‎تا.
2. ابن فارس، ابوالحسین احمد، معجم مقاییس اللغة، ج2، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1404ق.
3. ابن منظور، محمدبن‎مکرم؛ لسان العرب، ج12، بیروت: دارصادر، چ3، 1414ق.
4. الهی خراسانی، علی، «حجیت حکم حکومتی در صورت یقین به مخالفت با واقع»، مجله علوم سیاسی باقرالعلوم، ش49، بهار1389.
5. امام خمینى، سیدروح‎الله، صحیفه امام (مجموعه آثار امام خمینی)، ج8 و20، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی1، بی‎تا.
6. ----------------، کتاب البیع، ج2، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1421ق.
7. انصاری، مرتضى، کتاب المکاسب (المحشّى)، قم: مؤسسه مطبوعاتى دار الکتاب، 1410ق.
8. بحرانى، محمد السند، أسس النظام السیاسی عند الإمامیة، قم: مکتبة فدک، 1426ق.
9. بوطی، محمدسعیدرمضان، ضوابط المصلحة فی الشریعة الإسلامیة، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1422ق.
10. جوادی آملی، عبدالله، ولایت فقیه (رهبری در اسلام)، قم: رجاء، 1368.
11. --------------، ولایت فقیه؛ ولایت، فقاهت و عدالت، قم: اسراء، 1381.
12. حائری، سیدکاظم، «سیاست و حکومت (مصاحبه)»، علوم سیاسی، ش1، تابستان77.
13. حرّ عاملى، محمدبن‎حسن، وسائل الشیعة، ج27، قم: مؤسسه آل البیت:، 1409ق.
14. حکیم، سیدمحسن، حقائق الأصول، بی‎جا: کتابفروشى بصیرتى، 1408ق.
15. خسروپناه، عبدالحسین، گفتمان مصلحت، تهران: انتشارات کانون اندیشه جوان، 1383.
16. راغب اصفهانى، حسین‎بن‎محمد، المفردات فی غریب القرآن، دمشق: دارالعلم‏ الدارالشامیة، 1412ق.
17. سبحانى، جعفر، الرسائل الأربع، قم: مؤسسه امام صادق7، 1415ق.
18. سمیعی، اصغر، «جایگاه حقوقی ولایت‌ فقیه و احکام حکومتی»، دانش حسابرسی، ش13، پاییز1383.
19. سیفی مازندرانى، على‎اکبر، دلیل تحریر الوسیلة ـ ولایت الفقیه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام1، 1428ق.
20. شریعتی، محمدصادق، مجمع تشخیص مصلحت نظام، قم: بوستان کتاب، 1380.
21. شوشترى، سیدمحمدحسن، دیدگاه‌هاى نو در حقوق، تهران: میزان، 1427ق.
22. شهید اول، محمدبن‎مکى، القواعد و الفوائد، قم: کتابفروشى مفید، بی‎تا.
23. شهید ثانی، زین الدین‎بن‎على؛ تمهید القواعد الأصولیة و العربیة، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى، 1416ق.
24. صدر، سیدمحمدباقر، اقتصادنا، قم: دفتر تبلیغات اسلامى ـ شعبه خراسان، 1417ق.
25. -------------، دروس فی علم الأصول، ج2، بی‎جا: دارالمنتظر، 1405ق.
26. طباطبایى، سیدمحمدحسین، المیزان فى تفسیرالقرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامى، چ5، 1417ق.
27. طوسى، محمدبن‎حسن، تهذیب الأحکام، تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1407ق.
28. علوى، سیدعادل، القول الرشید فی الاجتهاد و التقلید، قم: انتشارات کتابخانه آیة‎الله مرعشى نجفى، 1421ق.
29. عمید زنجانى، عباسعلى، فقه سیاسى (عمید)، ج2، تهران: امیر کبیر، 1421ق.
30. ----------------، نقش زمان و مکان در فرآیند اجتهاد (در نظرخواهی از دانشوران)، نقد و نظر، سال دوم، ش5، 1374.
31. فاضل لنکرانى، محمد، تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة ـ الحج، بیروت: دارالتعارف، 1418ق.
32. فاضل مقداد، مقدادبن‎عبداللّه؛ نضد القواعد الفقهیة على مذهب الإمامیة، قم: کتابخانه آیة‎الله مرعشى، 1403ق.
33. فخرالمحققین، محمدبن‎حسن، إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، ج1، قم: اسماعیلیان، 1387ق.
34. فیّومى، احمدبن‎محمد، مصباح المنیر، ج2، قم: مؤسسه انتشارات هجرت، 1425ق.
35. قرشى، سیدعلى‎اکبر؛ قاموس قرآن، ج2، تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1412ق.
36. کاشف الغطاء، علی‎بن‎محمدرضا، النور الساطع فی الفقه النافع، نجف اشرف: مطبعۀ الآداب، ۱۳۸۱ق.
37. محقق داماد، سیدمصطفی، قواعد فقه، ج1، تهران: مرکز نشر علوم اسلامى، 1406ق.
38. مشکینی، علی، اصطلاحات الاصول، قم: چاپخانه حکمت، چ2، 1348.
39. مصباح یزدی، محمد‌تقی، در پرتو ولایت، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی1، 1383.
40. مصطفوى، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج2، تهران: نگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360.
41. مکارم شیرازى، ناصر، استفتائات جدید، قم: انتشارات مدرسه امام علی7، 1427ق.
42. --------------، أنوار الفقاهة ـ کتاب البیع، قم: انتشارات مدرسه امام علی7، 1425ق.
43. --------------، بحوث فقهیة هامة، قم: انتشارات مدرسه امام علی7، 1422ق.
44. --------------، تعزیر و گستره آن، قم: انتشارات مدرسه امام علی7، 1425ق.
45. --------------، الفتاوی الجدیدۀ، قم: مدرسه امام علی بن ابیطالب7، ۱۴۲۷ق.
46. منتظری، حسینعلی، رساله استفتاءات، قم: بی‎نا، 1418ق
47. ------------، مبانى فقهى حکومت اسلامى، قم: مؤسسه کیهان، 1409ق.
48. موسوی اردبیلی، سیدعبدالکریم، فقه الحدود و التعزیرات، قم: مؤسسه النشر الجامعۀ المفید، ۱۴۲۷ق.
49. موسوی خلخالى، سیدمحمدمهدى، حاکمیت در اسلام یا ولایت فقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1422ق.
50. مؤمن قمی، محمد، «تزاحم کارهاى حکومت اسلامى و حقوق اشخاص»، فقه اهل بیت، ش5، 1375.
51. نائینى، میرزا محمدحسین، تنبیه الأمة و تنزیه الملة، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى، 1424ق.
52. -----------------، منیة الطالب فی حاشیة المکاسب، ج1، تهران: المکتبة المحمدیة، 1373.
53. نجفى، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1404ق.
54. واعظی، احمد، ‎حکومت دینی (تاملی در اندیشه سیاسی اسلام)، قم: مرصاد، ۱۳۷۸.
55. هاشمی، سیدحسین، مجمع تشخیص مصلحت نظام، قم: مرکز مطالعات و پژوهش‎های فرهنگی حوزه، 1381.
56. هاشمى شاهرودی، سیدمحمود و دیگران؛ فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت7، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى، 1426ق.