دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سید ابراهیم رئیسی juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juقائم مقام سردبیر محمدعلی لیالی" />

مبانی فقهی جریمه مالی در فقه امامیه و فقه اهل سنت

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری حقوق جزا و جرم‎شناسی و عضو هیأت علمی دانشگاه کاتب

چکیده

مشروعیت جریمه مالی در حکومت اسلامی، یکی از چالش‌های جدی فقهای امامیه بوده و در فقه اهل سنت نیز این مسأله مورد اختلاف است. بطورکلی در فقه‌ اسلامی؛ اعم از فقه امامیه و فقه اهل سنت، دو ‌‌دیدگاه متفاوت نسبت به جریمه مالی مطرح است. فقهای متقدم شیعه به دلیل مواجه‎نبودن به پرسش‎های فقهی در حوزه حکومت اسلامی تأملات کمتری نسبت به فقه حکومتی داشته و تعزیرات شرعی را محدود در دایره نصوص شرعی؛ یعنی زدن کمتر از حد‌،‌‌حبس و توبیخ می‌دانسته جریمه مالی و محرومیت از حقوق سیاسی و مدنی و ... را مشروع نمی‎دانند، ولی برخی از فقهای معاصر که بعد از تأسیس نظام جمهوری اسلامی نظریه‎پردازی نموده و تأملات بیشتری درحوزه فقه حکومتی نموده‎اند، معتقدند حکومت اسلامی می‎تواند جریمه مالی را وضع نماید. در این راستا به ضرورت حفظ‌،‌ انتظام و مصلحت امت اسلامی استدلال نموده روایات و شواهد تاریخی مستند به معصوم را شاهدی برای اثبات دیدگاه خود می‎آورند.
در فقه اهل سنت نیز دو نظریه مطرح است. برخی قائل به جواز جریمه مالی هستند و برخی دیگر معتقد به حرمت جریمه مالی نظر داده‎اند. ‌هر دو گروه، برای اثبات نظریه خودشان دلایلی آورده‎اند، ولی مشروعیت جریمه مالی به عنوان مجازات تعزیری در دانش فقه از مبانی قوی‎تری برخوردار است که نباید در مشروعیت آن تردید روا داشت.

کلیدواژه‌ها


1. ابن قدامه، عبدالله بن احمد، مغنی المحتاج، ج10، بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‎تا.
2. امام خمینی، سیدروح‎الله، موسوعه امام خمینی، ج10، تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، 1392.
3. انصاری، قدرت‎الله و دیگران، تعزیرات از دیدگاه فقه و حقوق جزا، قم: پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی، چ2، 1385.
4. تبریزی، میرزا جواد، تنقیح مبانی الاحکام، قم: مطبعة شریعت، چ2، 1385.
5. جزیری، عبدالرحمن، الفقه علی المذاهب الاربعة، ج5، بیروت: دار الفکر، 1422ق.
6. جوزی، محمد بن قیم، الطرق الحکمیه والسیاسته الشرعیه، بیروت: شرکة دار الارقم، 1419ق.
7. حائری، سیدکاظم، «انواع تعزیرات و ضوابط آن»، فقه اهل بیت، سال سیزدهم، ش51، 1386.
8. حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، مؤسسه آل البیت: لاحیاء التراث، 1414ق.
9. حسنی، عبدالحمید، البدائل الشرعیة للعقوبات الوضعیة، اطلس العالمیة للنشر، 1488ق.
10. حلی، جمال الدین احمد، المهذب البارع فی شرح المختصر النافع، ج5، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1407ق.
11. حلی، حسن بن یوسف، تحریر الاحکام الشرعیة علی مذهب الامامیة، ج5، قم: مؤسسه امام صادق7، 1422ق.
12. خویی، سیدابوالقاسم، صراط النجاة (حاشیه میرزاجواد تبریزی)، ج1، قم: نشر المنتخب، 1416ق.
13. --------------، مبانی تکلمة المنهاج، موسوعة امام خویی، مؤسسة الخویی الاسلامیة، چ2، 1430ق.
14. زحیلی، محمد، النظریات الفقهیة، ج7، دمشق: دارالقلم، 1993م.
15. زحیلی، وهبه، فقه الاسلامی و ادلته، ج7، دمشق: دار الفکر، 1418ق.
16. صافی گلپایگانی، لطف‎الله، التعزیر انواعه و ملحقاته، ج1، قم: مؤسسه نشر اسلامی، 1404ق.
17. صانعی، یوسف، استفتائات قضایی، قم: مؤسسه فرهنگی و هنری فقه الثقلین، چ4، 1390.
18. طائی، یحیی، التعزیر فی الفقه الاسلامی، قم: بوستان کتاب، 1381.
19. عبدالله، محمد، ولایة الحسبة فی الاسلام، قاهره: مکتبة الزهراء، بی‎تا.
20. عوده، عبدالقادر، التشریع الجنایی الاسلامی، ج1، بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیة، 2009م.
21. عیسی العمری، محمد شلال العانی، فقه العقوبات فی الشریعة الاسلامیة، بی‎جا: دار المسیرة للنشر والتوزیع والطباعة، بی‎تا.
22. فاضل لنکرانى، محمد، تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة، قم: انتشارات مرکز فقهی ائمه اطهار:، چ3، 1427ق.
23. ---------------، آیین کیفرى اسلام، تنظیم و تقریر علی اکبری ترابی، قم: انتشارات مرکز فقهی ائمه اطهار:، 1432ق.
24. فیض کاشانی، ملامحسن، الوافی، ج15، اصفهان: مکتب امیر المؤمنین7، 1406ق.
25. قرشی، محمد بن محمد بن احمد، معالم القربة فی احکام الحسبة، بی‎جا: الهئیة المصریة العامة للکتاب، 1408ق.
26. کاشانی، علاءالدین، الصنائع و البدائع فی ترتیب الشرائع، ج7، بیروت: دار المعرفة، 1420ق.
27. مجلسی، محمدباقر، مرآت العقول فی شرح اخبار الرسول، ج23، تهران: دار الکتب الاسلامیه، چ2، 1404ق.
28. مرزوقی، محمد بن عبدالله بن محمد، سلطة ولی الامر، ریاض: مکتبة عبیکان، 1425ق.
29. مکارم شیرازى، ناصر، تعزیر و گستره آن، قم: انتشارات مدرسة الإمام علی بن أبی طالب(7)، 1425‍ق.
30. منتظری، حسینعلی، ولایت فقیه فقه الدولة الاسلامیة، ج2، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1408ق.
31. موسوی اردبیلی، سیدعبدالکریم، فقه الحدود والتعزیرات، ج1، قم: انتشارات دانشگاه مفید، چ2، 1427ق.
32. نجفی مرعشی، سیدشهاب الدین، اجتماعیات فقه الشیعه، ج4، قم: مؤسسه احیای آثار امام خویی، 1423ق.