دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سید ابراهیم رئیسی juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juقائم مقام سردبیر محمدعلی لیالی" />

فتنه‌های اجتماعی و راهکارهای برون‌رفت از آن با تأکید بر روایات نبوی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم

چکیده

فتنه در حوزه اجتماعی به معنای اضطراب، اختلاف و دودستگی، درگیری و کشتار می‌باشد. به فرمودة قرآن کریم، فتنه از قتل هم شدیدتر و  بزرگ‌تر است. برپایه آیات و روایات، جهان اسلام  فتنه‌هایی را تجربه خواهد کرد که خدای سبحان و رسولش راه‌های برون رفت از آن را نیز یادآور شده‌اند. ازاین رو، با نگاه تاریخی به موضوع فتنه، ریشه‌ فتنه‌های اجتماعی را می‌توان نزاع بر سر حکومت و جانشینی رسول خدا9 دانست که آیات و روایات، نسبت به پی‌آمدهای ناگوار آن هشدار داده‌اند. برای برون رفت از این فتنه‌ها گریزی از بازگشت به قرآن و عترت نیست. اقتدار حاکم اسلامی، شناخت ظرفیت‌های جامعه اسلامی به منظور رویارویی با فتنه همچون علما، رؤسای عشایر، سازمان‌های مردم نهاد و مانند اینها، روشن‌گری علما، بصیرت و روشن‌بینی نسبت به توطئه‌های دشمن و آگاهی صحیح از اعتقادات و اندیشه‌های سایر فرق اسلامی از راه‌کارهایی هستند که با هدف رویارویی و برون رفت از فتنه‌ها با تدبر در آیات و روایات فریقین با رویکرد توصیفی ـ استنباطی و به روش کتابخانه‌ای در پژوهش حاضر بدان دست یافتیم.

کلیدواژه‌ها


1. قرآن کریم.
2. نهج البلاغه.
3. آقابخشی، علی اکبر و افشاری‌راد، مینو، فرهنگ علوم سیاسی، تهران: نشر چاپار، 1386.
4. آلوسی، محمود، روح المعانی، به کوشش عبدالباری، ج5، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1415ق.
5. آمدی، عبدالواحد، تصنیف غرر الحکم و دررالکلم، به کوشش مصطفی درایتی، قم: بوستان کتاب، 1366.
6. ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد، تفسیر ابن ابی حاتم، به کوشش اسعدمحمد، ج5، بیروت: المکتبة العصریة، 1419ق.
7. ابن ابی شیبه، ابوبکر عبدالله بن محمد، المصنف، به کوشش سعیدمحمد، ج8، بیروت: دارالفکر، 1409ق.
8. ابن عاشور، محمدبن محمدطاهر، التحریر و التنویر، ج9، بیروت: مؤسسة التاریخ، بی تا.
9. ابن منظور، محمدبن مکرم بن علی الانصاری، لسان العرب، ج13، قم: ادب الحوزه، 1405ق.
10. ابن أبی الحدید، عبدالحمیدبن هبةالله، شرح نهج البلاغة، ج18، قم: کتابخانه آیةالله مرعشی(ره)، 1404ق.
11. ابوزهره، محمد، زهرة التفاسیر، ج6، بیروت: دارالفکر، بی تا.
12. بخاری، صحیح بخاری، ج7،5،4و8، بیروت: دارالفکر، 1401ق.
13. بیضاوی، ناصرالدین عبدالله، تفسیر بیضاوی(انوار التنزیل)، به کوشش مرعشلی، ج3، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1418ق.
14. حاکم نیشابوری، محمدبن عبدالله، المستدرک، به کوشش مرعشلی، ج3، بیروت: دار المعرفة، 1406ق.
15. حجازی، محمدمحمود، التفسیر الواضح، ج1، بیروت: دار الجیل، 1413ق.
16. حسینی شاه عبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی عشری، ج2، تهران: میقات، 1363.
17. حلی، محمدبن مطهر، نهج الحق و کشف الصدق، ترجمة علیرضا کهنسال، تهران: تاسوعا، 1379.
18. حنبل، احمدبن محمد، مسند احمد، ج4،3،1و5، بیروت: دار صادر، بی تا.
19. خوانسارى، محمدبن حسین، شرح غرر الحکم و درر الکلم، به کوشش جلال الدین ارموی محدث، ج4، تهران: دانشگاه تهران، چ4، 1366.
20. خویی، میرزاحبیب الله، منهاج البراعة (شرح نهج البلاغه)، ج21، تهران: المکتبة الاسلامیه، 1348.
21. زحیلی، وهبه، التفسیر المنیر، ج9، بیروت: دار الفکر المعاصر، 1411ق.
22. زریاب، عباس، «امام صادق7»، دائرة المعارف تشیع، ج2، تهران: نشر سعید، 1375.
23. سیدبن طاووس، سیدرضی الدین علی بن موسی بن جعفر بن طاووس، الملاحم و الفتن، اصفهان: صاحب الامر، 1416ق.
24. سیدقطب، فی ظلال القرآن، ج4، القاهره: دار الشروق، 1400ق.
25. سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور، ج3، بیروت: دارالمعرفة، 1365ق.
26. شمس الدین، محمدمهدی، دراسات فی نهج البلاغه، بی جا: دار الاسلامیة، 1360.
27. شیبانی، عمربن ابی عاصم، کتاب السنة، به کوشش محمدالبانی، بیروت: المکتب الاسلامی، 1413ق.
28. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، ج9، بیروت: اعلمی، 1393ق.
29. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج4، بیروت: دار المعرفة، 1406ق.
30. طبری، محمدبن جریر، جامع البیان، ج6، بیروت: دار المعرفة، 1412ق.
31. طنطاوی، محمد، التفسیر الوسیط، ج6، قاهره: دارالمعارف، 1412ق.
32. عاملی(شهید اول)، محمدبن مکی، القواعد و الفوائد، تحقیق السیدعبدالهادی الحکیم، ج2، قم: منشورات مکتبة المفید، بی تا.
33. عیاشی، ابونصرمحمدبن مسعود، تفسیر العیاشی، به کوشش رسولی محلاتی، ج2، تهران: المکتبة العلمیة الاسلامیه، بی تا.
34. فراهیدی، احمدبن خلیل، العین، به کوشش المخزومی و السامرائی، ج8، بی جا: دار الهجرة، 1409ق.
35. قرطبی، ابوعبدالله محمدبن احمد انصاری، تفسیر قرطبی، ج7، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1405ق.
36. قزوینی، ملاخلیل، صافی در شرح کافی، ج1، قم: دار الحدیث، 1387.
37. قمى، عباس، سفینة البحار، ج7، قم: اسوه، 1414 ق.
38. کلینى، محمدبن یعقوب، الکافی، به کوشش علی اکبر غفاری، ج1و2، تهران: دار الکتب الاسلامیه، 1375.
39. کاشانی، ملافتح الله، منهج الصادقین، ج3، تهران: کتابفروشی علمی، 1336.
40. متقی هندی، علاءالدین علی بن حسام، کنزالعمال، به کوشش السقاء، ج1، بیروت: الرسالة، 1413ق.
41. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج72، بیروت: داراحیاءالتراث العربی، 1403ق.
42. مراغی، احمدمصطفی، تفسیر المراغی، ج9، بیروت: دارالفکر، بی تا.
43. مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب، به کوشش داغر، ج3، قم: دار الهجرة، 1409ق.
44. مسلم، صحیح مسلم، ج1، 4، 5، 7و8 ، بیروت: دارالفکر، بی تا.
45. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1374.
46. مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، ج2، بیروت: دار العلم للملایین، 1981م.
47. مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیر المؤمنین7، تهران: دارالکُتُب العلمیّه، 1381.
48. هیثمی، احمد بن حجر، مجمع الزوائد، ج7، بیروت: دار الکتاب العربی، 1402ق.