دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سید ابراهیم رئیسی juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juقائم مقام سردبیر محمدعلی لیالی" />

نقد و بررسی استنادات محمد عماره دربارۀ «مشروعیت سیاسی انتخاب»

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیأت علمی گروه کلام مؤسسۀ امام خمینی

2 دانش پژوه مقطع کارشناسی ارشد مؤسسة امام خمینی

چکیده

بحث از روش تعیین حاکم از مباحث چالش برانگیز میان اندیشمندان اسلامی بوده و مکاتب و فرقه های مختلف با پذیرش اصول و مبانی صحیح یا فاسدی، به روش یا روش هایی متفاوت در این‌باره معتقد بوده و بدان توصیه می کنند. یکی از نظریات پرطرفدار در میان اهل سنت نظریۀ «انتخاب» است که مطابق آن تعیین حاکم حق مردم بوده و انتخاب و رأی آنان در این باره تعیین کننده است. در این پژوهش به تبیین و بررسی استدلال «محمد عماره»، اندیشمند برجستۀ نومعتزلی، به سخنان امیرالمؤمنین در این باب می پردازیم و خواهیم گفت استدلال به این روایات بر اثبات نظریه «انتخاب و بیعت» ناتمام است.

کلیدواژه‌ها


1. نهج البلاغه.
2. ابن أبی‌الحدید، عبدالحمیدبن‎هبةالله، شرح نهج البلاغه، ج1، 3و19، قم: کتابخانه آیةالله مرعشی نجفی، 1404ق.
3. ابن بابویه، محمدبن‎علی، الاعتقادات‏، قم‏: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، چ2، 1414ق‏.
4. ابن خلدون، عبدالرحمن‎بن‎محمد، مقدمه ابن خلدون، بیروت: دارالقلم، ۱۹۷۸م.
5. ابن قتیبه، ابی محمد عبدالله‎بن‎مسلم، الامامة و السیاسة، ج1، قم: منشورات رضی ـ منشورات زاهدی، 1363.
6. ابن کثیر، اسماعیل، البدایة و النهایة، تحقیق مکتبة تحقیق التراث، ج5، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1412 ق.
7. ابن منظور، محمدبن‎مکرم، ‏‏لسان العرب‏، تصحیح و تعلیق جمال‎الدین میر دامادى، ج8، بیروت: ‏دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع ـ دار صادر، چ3، 1414 ق.
8. ابن یحیى بن مرتضى، احمد ، طبقات المعتزلة، بیروت: ‏دار المکتبة الحیاة، بی تا.
9. ابوعیسی، محمدبن‎عیسی، سنن الترمذی، قاهره: دارالحدیث، بی‎تا.
10. بخاری، ابوعبدالله محمدبن‎اسماعیل، صحیح البخاری، ج9، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1400ق.
11. جوادی آملی، عبدالله، ادب فنای مقربان، تحقیق و تنظیم محمد صفایی، ج1، قم: اسراء، چ2، 1381.
12. حسینی میلانی، سیدعلی، نقش شورا در امامت، قم: مرکز حقایق اسلامی، 1387.
13. حلبى، علی‎اصغر، ‏تاریخ علم کلام در ایران و جهان‏، تهران: ‏انتشارات اساطیر، چ2، 1376.
14. حلى، حسن‎بن‎یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تعلیق آیةالله جعفر سبحانی، قم‏: مؤسسه امام صادق7، چ3، ‏1430ق‏.
15. خرازى، سیدمحسن، بدایة المعارف الإلهیة فی شرح عقائد الإمامیة، قم‏: مؤسسة النشر الإسلامی، چ4، ‏1417ق.
16. ربانی گلپایگانی، علی، امامت در بینش اسلامی، قم: بوستان کتاب، چ2، 1387.
17. سبحانی، جعفر، الإلهیات على هدى الکتاب و السنة و العقل‏، ج4، قم‏: المرکز العالمی للدراسات الإسلامیة، چ3، 1412ق‏.‏
18. سید مرتضى، علی‎بن‎حسین‎بن‎موسی، الشافی فی الإمامة، تحقیق و تعلیق سید عبدالزهراء حسینى‏، ج1، تهران: مؤسسة الصادق7، چ2، ‏1410ق.
19. صاحب‎بن‎عباد، اسماعیل، المحیط فی اللغة، محقق و مصحح محمدحسن آل یاسین، ج2، بیروت: ‏عالم الکتاب، 1414ق‏.
20. طباطبایى، سیدمحمدحسین، المیزان فى تفسیر القرآن، قم‏: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه قم‏، چ5، 1417ق‏.
21. طبرسى، احمدبن‎على‏، ‏الإحتجاج على أهل اللجاج، محقق و مصحح محمدباقر خرسان، ‏مشهد: نشر مرتضى‏، 1403ق.
22. طبری، ابوجعفر محمدبن‎جریر، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق ابوالفضل ابراهیم، ج3، لبنان: روائع التراث العربی، بی‌تا.
23. علیخانی، علی‌اکبر و همکاران، اندیشه سیاسی متفکران مسلمان، تهران: پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی، 1390.
24. عماره، محمد، الاسلام و السیاسة، قاهره: دارالسلام، 2005م.
25. ---------، الاسلام و فلسفة الحکم، قاهره: دارالشروق، 1989م.
26. ---------، المعتزلة و مشکلة الحریة الانسانیة، قاهره: دار الشروق، چ2، 1408ق.
27. فراهیدى، خلیل‎بن‎أحمد، کتاب العین‏، ج2،‏ قم: ‏نشر هجرت، چ2، 1409ق.
28. قاضی عبدالجبار، ابوالحسن عبدالجبّاربن‎احمد، المغنی فی أبواب التوحید و العدل‏، تحقیق جورج قنواتی، قاهره: ‏الدار المصریة، 1965-1962م‏.
29. -------------------------------، تثبیت دلائل النبوة، قاهره: ‏دار المصطفى‏، بی‎تا.
30. کلینى، محمدبن‎یعقوب‏، الکافی، تصحیح و تحقیق علی‎اکبر غفارى و محمد آخوندى، تهران: ‏دار الکتب الإسلامیة، چ4، 1407ق.
31. مالکی، محمد، عودی، ستار، محمد عماره در اندیشه سیاسی متفکران مسلمان، ج17، تهران: پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی، 1390.
32. مجلسى، محمدباقر بن محمدتقى‏، ‏بحار الأنوار، بیروت:‏ دار إحیاء التراث العربی، چ2، 1403ق.
33. مسلم، ابوالحسین‎بن‎الحجاج القشیری النیشابوری، صحیح مسلم، ج6، مصر: مکتبة و مطبعة محمدعلی صبیح و اولاده، بی‌تا.
34. مصباح یزدی، محمدتقی، انسان‌شناسی در قرآن، تنظیم و تدوین محمود فتحعلی، قم: انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی;، 1388.
35. ----------------، نگاهی گذرا بر نظریه ولایت فقیه، قم: مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی;، چ22، 1389ش.
36. مظاهری، حسین، فقه الولایة و الحکومة، تحقیق: مجید هادی‎زاده، ج1، قم: مؤسسه فرهنگی مطالعاتی الزهرا3، 1386.
37. مظفر، محمدرضا، عقائد الإمامیة، به تحقیق دکتر حامد حنفى‏، قم: ‏انتشارات انصاریان، چ12، ‏1387ش.
38. منقری، نصربن‎مزاحم، وقعه صفین، قم: انتشارات کتاب فروشی بصیرتی، چ2، 1382.
39. موسوى زنجانى، سیدابراهیم، عقائد الإمامیة الإثنی عشریة، بیروت: مؤسسة الأعلمی‏، چ3، 1413ق.
40. مومن قمی، محمد، الولایة الاهیة الاسلامیة، قم: موسسة النشر الاسلامی، چ2، 1428ق.
41. هاشمى خویى، میرزا حبیب‎الله‏، منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة، ترجمة حسن حسن‎زاده آملى و محمدباقر کمره‎اى، تصحیح و تعلیق ابراهیم میانجى، ج3‏، تهران: مکتبة الإسلامیة، چ4، 1400ق‏.
42. هلالى، سلیم‎بن‎قیس‏، ‏کتاب سلیم‎بن‎قیس الهلالی‏، قم‏: الهادى، 1405ق.