دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سید ابراهیم رئیسی juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juقائم مقام سردبیر محمدعلی لیالی" />

سیر تحول و تکامل فقه سیاسی در ادوار تطور فقه سیاسی شیعه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی ره

2 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی

چکیده

پژوهش پیرامون تاریخ فقه سیاسی با رویکردهای متعددی امکان‌پذیر است. محور قرار دادن تحولات سیاسی و اجتماعی در تاریخ فقه سیاسی، رویکرد برگزیده این پژوهش است. براساس این رویکرد، تاریخ فقه سیاسی در یک سیر تکاملی به چهار دوره تکوین، تدوین، تثبیت و تحقق تقسیم گردیده است. در دوره تکوین شاهد مبانی فقهی «فقه النبی»، «فقه الخلافة» و «فقه الامامة» می‌باشیم. مهم‎ترین ویژگی دوره تدوین، اقدامات هویتی علمای شیعه در تدوین کتب و حفظ تراث تشیع بوده و کارویژه غالب فقه سیاسی در این دوره‌ «گزاره سیاسی» است. دوره تثبیت، دوره حضور فقه سیاسی شیعه از حاشیه به متن تحولات سیاسی می‌باشد. ورود جریان فقاهت، نفوذ اجتماعی آن و در نهایت تقابل این جریان با مدل سلطنت، کارویژه فقه سیاسی را از گزاره سیاسی به «تئوری سیاسی» تبدیل می‌نماید. فقه سیاسی در دوره چهارم، از ساحت تئوری خارج و به ساحت «نظام سیاسی» ورود می‌نماید. در این مدل فقیه از متن تحولات به رأس هرم قدرت سیاسی می‌نشیند.

کلیدواژه‌ها


1. آقا بزرگ تهرانی، محمدحسن‎بن‎علی‎اکبر، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج2، بیروت: بی نا، 1388ق.
2. الشیبی، کامل مصطفی، تشیع و تصوف تا آغاز سده دوازدهم، ترجمه علی‌رضا ذکاوتی، تهران: امیر کبیر، 1359.
3. امام خمینی، سیدروح‎الله، صحیفه امام، ج10 و21، بی‎جا: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، 1378.
4. -----------------، کتاب البیع، ج2، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى;، چ3، ‏1388.
5. ایزدهی، سیدسجاد، فقه سیاسی امام خمینی;، تهران: مؤسسه نشر آثار امام خمینی;، مؤسسه چاپ و نشر عروج، 1390.
6. پیام آیةالله خامنه‌ای به کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، (http://farsi.khamenei.ir)، 1372.
7. بحرانی، یوسف‎بن‎احمد، لؤلؤة البحرین، با تعلیقات سید محمد صادق بحرالعلوم، نجف اشرف: مطبعة النعمان، بی‎تا.
8. جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج1و3، قم: پژِوهشکده حوزه و دانشگاه، 1379.
9. حلی، جعفربن‎حسن، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام‌، مصحح و محقق عبدالحسین محمدعلی بقال، ج1، قم: مؤسسه اسماعیلیان، چ2، 1408ق.
10. حلی، حسن‎بن‎یوسف، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، ج2، محقق و مصنف گروه پژوهش دفتر انتشارات اسلامی، ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌، چ2، 1413ق.
11. سبحانى، جعفر، ادوار الفقه الامامی، ج1، قم: مؤسسه امام صادق7، 1424ق.
12. سیوری، راجر، ایران عصر صفوی، ترجمه کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز، چ4، 1374.
13. ---------، در باب صفویان، مترجم رمضان علی روح الهی، تهران: نشر مرکز، 1380.
14. شمیم، علی‌اصغر، ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران: انتشارات علمی، چ3، 1371.
15. شهید ثانی، زین الدین‎بن‎علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ج‌1، قم: کتاب‎فروشی داوری، 1410ق.
16. شیخ مفید، محمدبن‎محمدبن‎نعمان، تصحیح اعتقادات الامامیة، تحقیق حسین درگاهى، قم: الموتمر العالمی للشیخ المفید، 1413ق.
17. طوسی، محمدبن‎حسن، الخلاف، محقق و مصحح: علی خراسانی و دیگران، ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1407ق.
18. طریحی، فخر الدین‎بن‎محمد، مجمع البحرین، تهران: نشر مرتضوی، چ3، 1375.
19. کاشف الغطاء، جعفربن‎خضر مالکی، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، بیروت: دار الاحیاء التراث العربی، بی‎تا.
20. کدیور، محسن، حکومت ولایی، تهران: نشر نی، چ5، 1387.
21. کرکی، علی‎بن‎حسین عاملی، جامع المقاصد فی شرح القواعد، ج1، قم: مؤسسه آل البیت:، چ2، 1414ق.
22. ------------------، نفحات اللاهوت فی لعن الجبت و الطاغوت، مصحح محمد هادی امینی، تهران: نینوا، بی‌تا.
23. ------------------، رسائل المحقق الکرکی، مصحح: شیخ محمد حسون، قم: کتابخانه آیةالله مرعشی، 1409ق.
24. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقه، تهران: سمت، 1421ق.
25. لک زایی، نجف، چالش سیاست دینی و نظم سلطانی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چ2، 1386.
26. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، محقق و مصحح: جمعی از محققان، ج36 و 39، بیروت: چ2، 1403.
27. مدنی، سیدجلال‎الدین، تاریخ سیاسى معاصر ایران، ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چ2، 1361.
28. مزینانی، محمدصادق، اندیشه‌های سیاسی محقق نراقی، قم: دبیر خانه مجلس خبرگان رهبری، 1381.
29. مطهری، مرتضی، ده گفتار، قم: انتشارات صدرا، بی‎تا.
30. موسوی (شریف مرتضى)، علی‎بن‎حسین، ‏الانتصار فی انفرادات الإمامیة، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، 1415ق‏.
31. مینورسکی، ولادیمیر، سازمان اداری حکومت صفوی، با تحقیقات و حواشی و تعلیقات استاد مینورسکی بر تذکرة الملوک، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: انجمن کتاب، 1334.
32. نایینی، محمدحسین، تنبیه الامة و تنزیه الملة، تصحیح سیدجواد ورعی، قم: بوستان کتاب، 1382.
33. نجفی، موسی و حقانی، موسی، تاریخ تحولات سیاسی ایران، تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، 1381.
34. نراقی، مولی احمدبن‎محمدمهدی، عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام و مهمات مسائل الحلال و الحرام‌، قم: انتشارات دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، 1417ق.
35. هدایت، رضاقلی‌خان، تاریخ روضة الصفا، ج9، قم: حکمت، 1339.
36. هیدجی، محمدعلی، رسالة دخانیة، تصحیح علی‎اکبر ولایتی، تهران: وزارت امور خارجه، 1381.