دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سید ابراهیم رئیسی juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juقائم مقام سردبیر محمدعلی لیالی" />

فلسفه حدود و نقش مصلحت در تقنین آن

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران

2 مدرس حوزه، عضو مجلس خبرگان رهبری و دانشیار دانشگاه اطلاعات

3 دانش‎آموخته دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه مذاهب اسلامی و مدرس دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد

چکیده

با توجه به اهتمام شارع به تشریع احکام حدود و مقایسه اسلام با سایر مکاتب حقوق جزایی، می‎توان گفت که مسأله «پیش‎گیری از ارتکاب جرم»، «اصلاح مجرم»، «اجرای عدالت» و «ارضای مجنی‎علیه» با تعیین یک سیاست جنایی مناسب و همسو با سایر تعالیم دین از مهم‎ترین اهداف نظام کیفری حاکم بر حدود می‎باشد که این سیاست جنایی اسلام و احکام آن، مبتنی بر مصالح و مفاسد است. «مصلحت»، عنوانی پرکاربرد در فقه و اصول است که از دید اسلام عبارت است از هرکاری که به سود و صلاح مادی و یا معنوی فرد و جامعه باشد. بی‎شک حدود الهی بر اساس مصالح تنظیم شده‎اند و هدف از اجرای احکام، دستیابی به مصالح است و آن مصالح عبارتند از مصلحت نفس، دین، عقل، ناموس و مال که این مصالح، حصری نیستند. به نظر می‎رسد امروزه حاکم اسلامی می‎تواند با استفاده از احکام ثانویه و عنصر مصلحت، برخی حدود را اجرا نکرده و برای برخی حدود جایگزین تعیین کند؛ چون اگر قانونی در مورد مجازت‌های حدّی تصویب شود و به هر دلیلی به اجرا در نیاید، خاصیّت اعلامی خود را نیز از دست خواهد داد؛ زیرا در صورتی‎که اجرای یک حکم اسلامی سبب ایجاد مفسده شود، در واقع مصلحت خود را ـ ولو به‎طور موقت ـ از دست داده است. لذا باید مصلحت‌سنجی در مورد حدود و رعایت اقتضائات زمان و مکان مدّ نظر قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها


1. قرآن کریم.
2. امام ‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ج2و28، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، 1389.
3. ترمذی، محمدبن عیسی، سنن الترمذی، ج2، بیروت: دارالفکر، 1394ق.
4. حرّ عاملی، محمد بن الحسن، وسائل الشیعة، ج17و19، تهران: کتابفروشی اسلامیه، 1403ق.
5. حسینی، سید‌محمّد، سیاست جنایی در اسلام و در جمهوری اسلامی ایران، تهران: سمت، 1383.
6. خطاط، مجتبی، قرآن و مقتضیات فقه، قم: انتشارات تمهید، 1390.
7. شفیعی سروستانی، ابراهیم و دیگران، قانون دیات و مقتضیات زمان، تهران: مرکز تحقیقات استراتژیکی ریاست جمهوری، 1376.
8. شهید اول، محمد بن جمال‌الدین، القواعد والفوائد، تحقیق دکتر سید عبدالهادی حکیم، ج1، قم: مکتبة المفید، بی‌تا.
9. صدوق، محمد، من لایحضره الفقیه، ج 4، بیروت: دار صعب، 1401ق.
10. طباطبایی، صادق، «مصاحبه با آقای دکتر صادق طباطبایی پیرامون امام موسی صدر»، مجله نامه مفید، ش16، زمستان1377.
11. عمید‌ زنجانی، عباسعلی، قواعد فقه جزا، تهران: سمت، 1391.
12. عوده، عبدالقادر، حقوق جنایی اسلام با تعلیقات مرحوم سید اسماعیل صدر، ترجمه اکبر غفوری، ج1، مشهد: آستان قدس رضوی، چ2، 1379.
13. فیض، علیرضا، مقارنه و تطبیق در حقوق جزای عمومی اسلام، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، چ7، 1385.
14. کاتینگهام، جان، «فلسفه مجازات»، ترجمه ابراهیم باطنی و محسن برهانی، مجله فقه و حقوق، ش4، بهار1384.
15. گرجی، ابوالقاسم، مقالات حقوقی، ج1و2، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1369.
16. محقق‌داماد، سیدمصطفی، قواعد فقه: بخش جزایی، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، چ17، 1379.
17. مطهری، مرتضی، اسلام و مقتضیات زمان، ج2، تهران: صدرا، 1370.
18. مظلومان، رضا، جرم‌شناسی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1353.
19. معرفت، محمدهادی، ولایت فقیه، قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، 1377.
20. مکارم شیرازی، ناصر، «مفهوم دقیق تأثیر زمان و مکان در اجتهاد»، مجله مسجد، ش4، 1376.
21. --------------، تفسیر نمونه، ج5، قم: امام علی‌بن ابی‌طالب7، 1382.
22. منتظری، حسینعلی، مجازات‌های اسلامی و حقوق بشر، قم: ارغوان دانش، 1387.
23. مؤمنی، عابدین، حقوق جزای اختصاصی اسلام، تهران: انتشارات خط سوّم، 1382.
24. نوبهار، رحیم، «اهداف مجازات‎ها در جرایم جنسی مستوجب حد در حقوق کیفری اسلام»، مجله نامه مفید، ش 23، پاییز 1379.
25. هاشمی‌شاهرودی، سید‌محمود، بایسته‌های فقه‌ جزا، تهران: میزان، 1378.
26. --------------------، «حکم بی‌حس کردن اعضا هنگام اجرای کیفرهای جسمانی»، مجله فقه اهل‌ بیت، ش 15، پاییز 1377.
27. Clarkson, C.M.V Understanding Criminal Law, London: Fontana Press, 1987.