دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سید ابراهیم رئیسی juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juقائم مقام سردبیر محمدعلی لیالی" />

قاعدة فقهی «کـلُ امـارةٍ اَمـانةٌ»

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیات علمی دانشگاه میبد

2 دانشجوی دکتری فقه و حقوق جزا آیت الله حائری میبد

چکیده

در راستای ضابطه‎مندشدن زندگی مسلمانان بر اساس آموزه‎های دینی، قاعده‎نگاری از اقدامات متداول عالمان مسلمان بوده و هست. قاعده فقهی «کل امارة امانة» که در این نوشتار تدوین و تأسیس شده است، به نوعی تلاش برای رسیدن به گفتمان فقهی ـ سیاسی در امر حکومت‎داری در اسلام است. این امر، با ضرورت نظام‎سازی در فقه حکومتی به انجام رسیده است که مخصوصاً پس از تشکیل حکومت اسلامی به رهبری امام خمینی1 بیش از پیش مهم جلوه می‎کند. روش تحقیق در این مقاله تحلیلی ـ توصیفی و با رجوع به آیات امانت در قرآن کریم و بررسی آرای مفسران در دلالت و انطباق آن بر موضوعات و مسائل حکومت است؛ به طوری که به صورت رفت و برگشت‎های متعدد به تفاسیر و در نهایت با جمع بین نظرات آنان، دلالت نهایی به عنوان مدرک قاعده فرض شده و سپس با مسائل فقه‎الامانات تطبیق داده می‎شود. شرایط و ویژگی‎های حاکم و مردم، میزان مسؤولیت و ضمان در برابر حکومت که امانتی الهی است، شرایط دفاع از آن و ... از نتایج این جستار است.

کلیدواژه‌ها


1. قرآن کریم.
2. ابن ابی زینب، محمدبن‎ابراهیم، الغیبة للنعمانی، تحقیق علی‎اکبر غفاری، تهران: نشر صدوق، 1397ق.
3. ابن منظور، محمدبن مکرم، لسان العرب، ج13، بیروت: دار صادر، چ3، 1414ق.
4. امام خمینی، سیدروح‎الله، تحریرالوسیلة، ج1، قم: دارالعلم، بی‌تا(الف).
5. ----------------، ولایت فقیه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، بی-تا(ب).
6. ----------------، توضیح‌المسائل(المحشی)، تصحیح سیدمحمدحسین بنی‌هاشمی خمینی، ج2، قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، چ8، 1424ق
7. بحرانی، سیدهاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، ج4، تهران: بعثت، 1416ق.
8. بروجردی، آقاحسین، جامع‌الاحادیث‌الشیعة، ج23، تهران: فرهنگ سبز، 1386.
9. پاینده، ابوالقاسم، نهج‌الفصاحة، تهران: دنیای دانش، چ4، 1382.
10. جعفری، محمدتقی، رسائل فقهی، تهران: منشورات کرامت، 1419ق.
11. حر عاملی، محمدبن‎حسن، وسائل‌الشیعة، ج19، قم: مؤسسه آل البیت:، 1409ق.
12. حسینی استرآبادی، سیدشرف‌الدین علی، تأویل الآیات الظاهرة، قم: جامعه مدرسین، 1409ق.
13. حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین‎بن‎احمد، تفسیر اثنا عشری، ج10، تهران: میقات، 1363.
14. حسینی همدانی، سیدمحمدحسین، انوار درخشان، تحقیق محمدباقر بهبودی، ج4، تهران: لطفی، 1404ق.
15. خامنه‌ای، سیدعلی، ودیعه ـ عاریه، 1393، رساله آموزشی احکام معاملات، قابل دسترسی در پایگاه اینترنتی حفظ و نشر آثار آیة‌الله خامنه‌ای: www.khamenei.ir.
16. سبزواری، محمدبن‎حبیب‌الله، إرشاد الأذهان إلى تفسیر القرآن، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، 1419ق.
17. سیستانی، سیدعلی، منهاج‌الصالحین(للسیستانی)، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا (نرم افزار جامع فقه اهل بیت1و2).
18. شریف لاهیجی، محمدبن‎علی، تفسیر شریف لاهیجی، تحقیق سیدجلال‌الدین حسینی ارموی، ج3، تهران: نشر داد، 1373.
19. شهید ثانی، زین‌الدین‎بن‎علی‎بن‎احمدعاملی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، تحقیق سیدمحمد کلانتر، ج4، قم: داوری، 1410ق.
20. صادقی تهرانی، محمد، البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن، ج1، قم: صادقی تهرانی، 1419ق.
21. صدر، سیدمحمدباقر، اقتصادنا، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1375.
22. صدوق، محمدبن‎على، معانی الأخبار، تصحیح على‎اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1403ق.
23. طاهری، ابوالقاسم، اصول علم سیاست، تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور، 1386.
24. طباطبایی، سیدمحمدحسین، ترجمه المیزان، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی، ج4و16، قم: جامعه مدرسین، چ5، 1374.
25. طبرسی، فضل‎بن‎حسن، ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق رضا ستوده، ج20، تهران: فراهانی، 1360.
26. طیب، سیدعبدالحسین، أطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج4و10، تهران: انتشارات اسلامی، چ2، 1378.
27. عالم، عبدالرحمن، تاریخ فلسفه سیاسی غرب، ج2، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه، 1377.
28. فیض کاشانی، ملامحسن، الاصفی فی تفسیرالقرآن، تحقیق محمدحسین درایتی و محمدرضا نعمتی، ج1و2، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1418ق.
29. قرشی، سیدعلی‌اکبر، تفسیر أحسن الحدیث، ج8، تهران: بعثت، چ3، 1377.
30. کلینى، محمدبن‎یعقوب، کافی، تصحیح على‎اکبر غفاری و محمد آخوندی، ج1و5، تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1407ق.
31. گلپایگانی، سیدمحمدرضا، مجمع‌المسائل، تصحیح علی کریمی جهرمی و دیگران، ج3، قم: دارالقرآن‌الکریم، چ2، 1409ق.
32. گنابادی، سلطان‎محمد، ترجمه بیان السعادة فی مقامات العبادة، ترجمه رضا خانی و حشمت‎الله ریاضی، ج11، تهران: پیام نور، 1372.
33. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج23، 33، 57 و72، بیروت: دار احیاء تراث العربی، 1403ق.
34. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج1، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360.
35. مظفر، محمدرضا، اصول‌الفقه، ترجمه عباس زراعت و حمید مسجدسرایی، ج1، قم: پیام نوآور(حقوق اسلامی)، چ6، 1392.
36. مفید، محمدبن‎محمد، تفسیر القرآن المجید، تحقیق سیدمحمدعلی ایازی، قم: انتشارات تبلیغات اسلامی، 1424ق.
37. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیرنمونه، ج7و25، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1374.
38. --------------، الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل، ج3، قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب7، 1421ق.
39. --------------، القواعد الفقهیه، ج2، قم: مدرسه امام امیرالمؤمنین، چ3، 1411ق.
40. نائینی، میرزامحمدحسین، تنبیه‌الامة و تنزیه‌الملة، تصحیح سیدجواد ورعی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1424ق.
41. نجفی خمینی، محمدجواد، تفسیر آسان، ج16، تهران: اسلامیه، 1398ق.
42. هاشمی خویی، میرزاحبیب‌الله، منهاج‌البراعة فی شرح نهج‌البلاغة، تصحیح ابراهیم میانجی، تهران: مکتبة‌الاسلامیة، چ4، 1400ق.
43. هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت:، ج1، قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، 1426ق.