دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سید ابراهیم رئیسی juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juقائم مقام سردبیر محمدعلی لیالی" />

تبیین ابعاد مسؤولیت شرعی کارگزاران حکومت اسلامی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه مدیریت مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی

2 دانش‎آموخته حوزه علمیه قم و دانشجوی دکتری مدیریت رفتاری مؤسسه آموزش و پژوهشی امام خمینی

چکیده

اهمیت رفتار سازمانی کارگزاران حکومت اسلامی در این است که اداره امور جامعه اسلامی توسط این نوع رفتارها انجام می‎گیرد و صلاح و رشد یا سقوط و عقب‎ماندگی جامعه اسلامی منوط به این نوع رفتارها است. بدیهی است که کارگزار حکومتی در هر کشوری بر اساس قوانین و مقررات آن کشور در برابر افعال و رفتارهای سازمانی خود مسؤولیت حقوقی دارد. حال این پرسش مطرح می‎شود که آیا کارگزاران در قبال رفتارهای سازمانی مسؤولیت شرعی داشته و مورد بازخواست قرار می‎گیرند؟ ابعاد این مسؤولیت شرعی کدمند؟ مقاله حاضر به منظور شناسایی و تبیین ابعاد مسؤولیت شرعی رفتار سازمانی کارگزاران، با مطالعه نظریات فقهی و مبانی آنها و با روش تحلیلی ـ توصیفی به پاسخ این دو پرسش پرداخته و مسؤولیت شرعی کارگزاران را از زوایای مختلفی همچون حفظ امانت الهی، صلاحیت تصدی مناصب، تأمین اهداف و مصالح حکومتی، مسؤولیت پیامد رفتار، مسؤولیت جمعی، اطاعت از حاکم اسلامی و حفاظت از بیت‎المال بررسی و آن را تبیین نموده است. این ابعاد به‎عنوان قواعد کلان و چارچوب حاکم بر رفتار سازمانی کارگزاران محسوب می‎شوند.

کلیدواژه‌ها


1. قرآن کریم.
2. نهج البلاغه.
3. ابن أبی‌الحدید، عبد‌الحمید بن هبة‌الله، شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید، ج1، قم: مکتبة آیةالله المرعشی النجفی، 1404ق.
4. ابن‌ اثیر، على بن ابى‌الکرم، الکامل فی التاریخ، ج2، بیروت: دار صادر ـ دار بیروت، 1385ق.
5. ابن‌ براج، عبدالعزیز طرابلسی، المهذب، ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1406ق.
6. ابن ‌حیون، نعمان بن محمد، دعائم الإسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الأحکام، ج2، قم: مؤسسة آل البیت:، چ2، 1385ق.
7. ابن‌شهر آشوب، محمد بن على، مناقب آل أبی طالب:، ج1و2، قم: علامه، 1379ق.
8. ابن ‌هشام، عبدالملک الحمیرى، السیرة النبویة، تحقیق مصطفى السقا، ابراهیم الأبیارى و عبد الحفیظ شلبى، ج2، بیروت: دار المعرفة، بى‌تا.
9. اربلى، على بن عیسى، کشف الغمة فی معرفة الأئمة (ط - القدیمة)، ج2، تبریز: بنى هاشمى، 1381ق.
10. اعرافی، علیرضا، فقه تربیتی، ج1، قم: مؤسسه فرهنگی هنری اشراق و عرفان، 1391.
11. امام ‌خمینی، سیدروح‌الله، توضیح المسائل، تحقیق مسلم قلی‌پور گیلانی، بی‌جا: (نرم افزار فقه جامع اهل بیت2)، 1426ق.
12. ----------------، استفتائات، ج2و3، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چ5، 1422ق.
13. ----------------، المکاسب المحرمة، ج2، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، (نرم افزار فقه جامع اهل بیت2)، 1415ق.
14. ----------------، توضیح المسایل(محشّی)، ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چ8، 1424ق.
15. امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنّة و الأدب، ج8، بیروت: دار الکتاب العربی، چ4، 1397ق.
16. انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب المحرمة و البیع و الخیارات، ج2، قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ انصاری، 1415ق.
17. بیهقی، احمد بن حسین، سنن بیهقى، ج10، بیروت: دار المعرفة، 1344ق.
18. تمیمی‌ آمدى، عبدالواحد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1366.
19. -----------------، غرر الحکم و درر الکلم (مجموعة من کلمات و حکم الإمام علی7)، قم: دار الکتاب الإسلامی، چ2، 1410ق.
20. ثقفى، ابراهیم بن محمد، الغارات أوالإستنفار و الغارات (ط ـ الحدیثة)، ج2، تهران: انجمن آثار ملى، 1395ق.
21. حرانى، ابن‌شعبه، حسن بن على، تحف العقول عن آل الرسول9، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چ2، 1404ق.
22. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل‌الشیعه، ج17، قم: مؤسسه آل‌البیت:، 1409ق.
23. ‌حسینی ‌مدنی، ضامن بن شدقم، وقعة الجمل‏، قم: نشر محمد، 1420ق.
24. خامنه‌ای، سیدعلی، أجوبة الاستفتاءات(فارسى)، قم: دفتر رهبری، 1424ق.
25. ------------، بیانات مقام معظم رهبری در دیدار رئیس جمهور و اعضای هیأت دولت، 8/6/1384: farsi.khamenei.ir.
26. خانکا، اس.‌اس، رفتار سازمانی، ترجمه غلامرضا شمس مورکانی، تهران: آییژ، 1389.
27. دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، ج13، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چ2 از دوره جدید، 1377.
28. رضائیان، علی، مبانی سازمان و مدیریت، تهران: سمت، چ13، 1388.
29. ---------، مبانی مدیریت رفتار سازمانی، تهران: سمت، چ10، 1389.
30. شوشتری، نورالله، احقاق الحق و اذهاق الباطل، ج8، قم: مکتب آیةالله مرعشی نجفی، 1421ق.
31. صدوق، محمد بن على، الخصال، ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1362.
32. ---------------، من لا یحضره الفقیه، ج3و4، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چ2، 1413ق.
33. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج4، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چ5، 1417ق.
34. طوسی، محمد بن حسن، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوى، بیروت: دار الکتاب العربی، چ2، 1400ق.
35. عمید، حسن، فرهنگ فارسی، ج2، تهران: امیر کبیر، چ29، 1387.
36. فاضل‌ لنکرانی، محمد، جامع المسائل (فارسی)، ج1، قم: انتشارات امیر قلم، چ11، بی‌تا.
37. کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی (ط ـ الإسلامیة)، ج1، 2و5، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چ4، 1407ق.
38. مجلسى، محمد‌باقر، بحار‌الأنوار، الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج33و41، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چ2، 1403ق.
39. مصباح یزدی، محمد تقی، فلسفه اخلاق، تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، شرکت چاپ و نشر بین الملل، ۱۳۸۰.
40. مکارم ‌شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، ج1، قم: انتشارات مدرسه امام علی7، چ2، 1427ق.
41. منتظری، حسینعلی، مبانی فقهی حکومت اسلامی، ج1، 2و5، قم: مؤسسه کیهان، 1409ق.
42. نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج22، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چ7، 1404ق.
43. نوروزی، محمدجواد، نظام سیاسی اسلام، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی;، چ2، 1380.
44. Ahuja, k.k, managemaent & organization, India, Satish kumar Jain, 1993.
45. Bose, Chandra, Principles of Management and Administration, prentice – Hall of India, 2005.
46. Hersey, paul & Kenneeth H. Blanchard, Management of Organizational Behavior: utilizing Human Rresoures, Englewood cliffs, New Jersey: prentice-Hall, Inc,1989, 5th ed.
47. Robbins, Stephen p, Essential Of Organizational Behavior, 4th ed, Prentice Hall, 1994.
48. scott, Richard w. & Davis, Gerald f, Organization and organizing: Rational, Natural, and open system perspectivs, Pearson prentice Hall, 2007.