دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سید ابراهیم رئیسی juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juقائم مقام سردبیر محمدعلی لیالی" />

اندیشه سیاسی سید مرتضی در تعامل با حکومت آل بویه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استاد، پژوهشگر و دانش پژوه سطح 4 جامعه الزهرا

چکیده

با روی کارآمدن آل بویه در قرن چهارم، زمینه رشد سیاسی و فرهنگی تشیع فراهم گشت. آنان در طول حکومت 113سالۀ خویش با گسترش قلمرو حکومتی، زمینه‎ساز توسعه اندیشه شیعی بواسطه بزرگانی همچون «شیخ مفید»، «سید رضی»، «سید مرتضی»، «شیخ طوسی» و ... گردیدند.
در میان فقها و اندیشمندان شیعی، در خصوص همکاری و همراهی با حاکمان، دو دیدگاه وجود داشته است: برخی معتقد به همکاری مشروط و برخی معتقد بر عدم همکاری مطلق می‎باشند. سید مرتضی جزء دسته اول است. ایشان در آن مواردی که امکان مبارزه با حکام، غیر مقدور و همراهی منجر به اقامۀ حدود الهی و خدمت‎رسانی به شیعیان گردد، همکاری را بلامانع می‎دانست و حضور ایشان در عرصه‎های سیاسی، اجتماعی، علمی و فرهنگی در سایۀ تعامل با حاکمان آل بویه از این دیدگاه قابل تفسیر و توجیه می‎باشد. به عبارت دیگر، ایشان اعمال ولایت توسط فقیه برای اجرای احکام الهی را امر بسیط نمی‎دانست، بلکه قائل به تشکیک بود. در نتیجه به میزان توان و امکان، ولایت اعمال می‎شود.

کلیدواژه‌ها


1. قرآن کریم.
2. ابن اثیر، ابوالحسن علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، ج2و9، بیروت: دار صادر، 1385ش/1965م.
3. ابن بسام، ابوالحسن علی، الذخیرة فی محاسن أهل الجزیرة، محقق: احسان عباس، تونس: الدارالعربیة للکتاب، 1981م.
4. ابن جوزى، ابوالفرج عبدالرحمان، المنتظم فى تاریخ الامم و الملوک، ج7و15، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1412ق.
5. ابن حجر عسقلانى، شهاب الدین ابوالفضل، لسان المیزان، ج5، بیروت: مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، 1371ق.
6. ابن خلدون، عبدالرحمن محمد، تاریخ ابن خلدون، تحقیق خلیل شحاد، ج3، بیروت: دارالفکر، 1408ق.
7. ابن عنبه، سیدجمال، عمدة الطالب فی أنساب آل ابی طالب، تصحیح محمدحسن طالقانی، قم: انتشارات رضی، 1380ق.
8. ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل، البدایة و النهایة، تحقیق: احمد ابوملحم و دیگران، ج5و11، بیروت: مکتبة المعارف، 1966ق.
9. ابن مسکویه الرازی، احمدبن‎محمد، تجارب‎الامم، تحقیق ابوالقاسم امامی، ج1، تهران: سروش، الطبعة الثانیة، 1379.
10. ثعالبی، ابومنصور، یتیمة الدهر، تحقیق عبدالحمید، ج1، بیروت: دارالکتب، بی‌تا.
11. خالقی، محمدهادی، دیوان نقابت (پژوهشی درباره پیدایش و گسترش اولیه تشکیلات سرپرستی سادات)، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1378.
12. رازی، فخرالدین محمدبن علی، الشجرة المبارکة، تحقیق: سید مهدی رجایی، قم: مکتبة المرعشی، 1408ق.
13. زکی مبارک، عبقریة الشریف الرضی، ج1، لبنان: المطعبة العصریة، بی‌تا.
14. سجادی، صادق، آل بویه، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج1، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1369.
15. سید مرتضی، علی بن حسین، رسائل المرتضی، تحقیق: احمد حسینی، قم: مطبعة خیام، 1410ق.
16. شاکری، مریم، «تساهل‎گری مذهبی آل بویه»، نامه تاریخ پژوهان، ش12، 1386.
17. شوشتری، قاضی نورالله، مجالس المؤمنین، ج1، تهران: کتابفروشی اسلامیه، 1375ق.
18. شیرازی، سیدعلی‌خان، الدرجات الرفیعة فی طیقات الشیعة، بیروت: مؤسسةالوفاء، 1403ق.
19. صدوق، محمدبن علی، عیون اخبار الرضا، ج2، تهران: نشرصدوق، 1373.
20. علامه امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب والسنة والادب، ج4، قم: مرکزالغدیر للدراسات الاسلامیة، 1416ق.
21. فرنود، رضا، اطلس تاریخی ایران از ظهور اسلام تا دوران سلجوقی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1350.
22. فقیهی، علی اصغر، آل بویه و اوضاع زمان ایشان با نموداری از زندگی مردم آن عصر، تهران: صبا، 1365.
23. فیرحی، داود، قدرت دانش و مشروعیت در اسلام (دورۀ میانه)، تهران: نشر نی، 1378.
24. قمی، شیخ ‌عباس، سفینة البحار، ج2، تهران: دارالاسوة، بی‌تا(الف).
25. -----------، فوائدالرضویة، تهران: انتشارات کتابخانه مرکزی، بی‌تا(ب).
26. کرمر، جوئل.ل، احیای فرهنگی در عهد آل بویه، ترجمه: محمد سعید حنایی کاشانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1375.
27. کریمی زنجانی، محمد، دائرةالمعارف تشیع، ج9، تهران: مؤسسه انتشارات حکمت، 1368.
28. ماوردی، ابی الحسن، احکام السلطانیة و الولایات الدینیة، بیروت: دار الفکر، 6991م.
29. مدرسی تبریزی، محمدعلی، ریحانة الادب، تهران: چاپخانه شفق، چ3، بی‌تا.
30. مسعودی، علی بن حسین، التنبیه و الاشراف، تصحیح عبدالله اسماعیل الصاوی، قاهره: دار الصاوی، بی‌تا.
31. -----------------، مروج‎الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، ج4، قم: دارالهجرة، 1409ق.
32. مکدرموت، مارتین، اندیشه‎های کلامی شیخ مفید، ترجمه احمد آرام، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1372.