دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سیدهاشم حسینی بوشهری juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juدبیر تحریریه محمدعلی لیالی juهیات تحریریه محسن اراکی علیرضا اعرافی حسین جوان آراسته سیدهاشم حسینی بوشهری عسگر دیرباز محمود رجبی محسن قمی عباس کعبی محمدعلی لیالی " />
فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

جستاری فقهی ـ حقوقی در مشروعیت محدودسازی حق انتفاع از مباحات اصلی توسط نهادهای حکومتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته حوزه علمیه و دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه قم
2 عضو هیأت علمی جامعه المصطفی العالمیه
3 دانش آموخته سطح 4 حوزه علمیه
چکیده
فقه اسلام و حقوق موضوعه ایران، امکان بهره برداری از مباحات اصلی را برای همگان فراهم ساخته و حق انتفاع از مباحات ذیل عناوینی چون احیای اراضی موات و حیازت مباحات مد نظر قرار گرفته است. آیات قرآنی، روایات و منابع فقهی مرتبط با این حق همگانی، در آزادی کامل در بهره برداری از این منابع ظهور دارند. حتی این ارتکاز وجود دارد که هیچ شخص حقیقی و حقوقی نمی تواند و نباید مانع بهره‌برداری از مباحات اصلی شود. سؤال اصلی این نوشتار این است که آیا نهادهای حکومتی و ارگان های دولتی، حق ایجاد محدودیت در دسترسی افراد به این منابع و استیفای منافع آن را دارند یا نه؟ در پژوهش پیش ‎رو با بهره گیری از مطالعات کتابخانه ای و اتخاذ رویکردی تحلیلی ـ توصیفی، ضمن پذیرش کلیت اختیار حاکمیت در راستای برقراری توازن در برخورداری عموم مردم و تحقق عدالت اجتماعی، ادله ارائه‌شده برای اختیار تام حاکمیت در محدودیت و به ‌تعبیری، ممنوعیت دسترسی مردم به مباحات اصلی، ناکافی دانسته شد. در نتیجه، لزوم اکتفا به قدر متیقن در دخالت های دولتی جهت استیفای همگان از مباحات اصلی و بازگشت به فتوای مشهور فقها برای امکان استیفای عادلانه مردم جهت دستیابی به امکانات زندگی که هم‌راستا با هدف خلقت منابع طبیعی است، نایل شدیم.
کلیدواژه‌ها

*  قرآن کریم.

         1.     ابن‌ ابی‌جمهور، محمد بن زین‌الدین، عوالی اللئالی، ج3، قم: مؤسسه سید الشهداء7، 1403ق.

         2.     ابن­ عاشور، محمدطاهر، مقاصد الشریعة الإسلامیة، ج3، قطر: وزارة الأوقاف، 1425ق.

         3.     ابن­ قدامه عبدالرحمن، الشرح الکبیر، ج6، بیروت: دارالکتاب العربی، بی­تا.

         4.     ابن­ منظور، محمد بن­ مکرم، لسان العرب، ج4، بیروت: دار صادر، 1414ق.

        5.     اسماعیلی، محسن و قوی البنیه، ابوالفضل، «بازاندیشی در احکام مربوط به اموال مباح بر مبنای تحول نظریۀ مالکیت خصوصی»، مجله حقوقی دادگستری، ش86(120)، 1401.

         6.     اصفهانى، سیدابوالحسن، وسیلة النجاة، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار، 1422ق.

         7.     اصفهانى، محمدحسین، الإجارة، قم: دفتر انتشارات اسلامى، دوم، 1409ق.

         8.     الماسی، نجادعلی، حقوق بین­الملل خصوصی، تهران: میزان، 1401.

         9.     امام خمینی، سیدروح­الله، تحریرالوسیلة، مترجم: علی اسلامى، ج3، قم: انتشارات اسلامى، 1425ق.

     10.     امام خمینی، سیدروح­الله، کتاب البیع، ج3، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار، 1421ق.

     11.     باقی­زاده، محمدجواد و امیدی فر، عبدالله، «ضرورت حفظ نظام و منع اختلال در آن در فقه امامیه»، شیعه­شناسی، ش12(47)، 1393.

     12.     بیهقی، أحمد، السنن الکبری، ج6و10، بیروت: دارالکتب العلمیة، چ3، 1424ق.

     13.     جعفری، لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران: گنج دانش، 1391.

     14.     جمعى از پژوهشگران، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل ­بیت:، ج1و3، قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه، 1426ق.

     15.     حائرى، سیدکاظم، فقه العقود، ج1، قم: مجمع اندیشه اسلامى، 1423ق.

     16.     حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج6، 9و25، قم: آل­البیت:، 1416ق.

     17.     حسینی عاملی، سیدمحمدجواد، مفتاح الکرامة، ج19، قم: نشر اسلامی، 1428ق.

     18.     حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروة الوثقى، ج12، قم: دارالتفسیر، 1416ق.

     19.     حلی، یحیى بن سعید، الجامع للشرایع، قم: مؤسسة سید‌الشهداء7، 1405ق.

     20.     خویى، سیدابوالقاسم، التنقیح فی شرح المکاسب، گردآوری: میرزاعلی غروی، ج1و4، قم: مؤسسه إحیاء الآثار، 1430ق.

     21.     خویى، سیدابوالقاسم، القواعد الفقهیة والاجتهاد والتقلید (الهدایة فی الأصول)، ج4، قم: مؤسسه صاحب الأمر7، 1417ق.

     22.     خویى، سیدابوالقاسم، کتاب المساقاة، گردآوری: توحیدی، نجف اشرف: حیدریة، 1374ق.

     23.     خویى، سیدابوالقاسم، موسوعةالامام الخویی، ج3و25، قم: مؤسسه إحیاءالآثار، 1418ق.

     24.     سبزوارى، سید عبدالأعلى، مهذّب الأحکام، ج23، قم: المنار، چ4، 1413ق.

     25.     شافعی، محمد بن ادریس، الامّ، ج7، بیروت: دارالمعرفة، 1410ق.

     26.     شهید ثانى، زین­الدین بن على، الروضة البهیة، ج4، قم: مجمع الفکر، چ8، 1435ق.

     27.     شهید ثانى، زین­الدین بن على، مسالک الأفهام، ج4و12، قم: المعارف الإسلامیة، 1413ق.

     28.     شهید صدر، سیدمحمدباقر، موسوعة الشهید السید محمدباقر الصدر؛ اقتصادنا، ج3، قم: پژوهشگاه علمی ـ تخصصی شهید صدر، 1434ق.

     29.     شوکانی، محمدبن علی، الفتح الربانی، ج7، صنعا: مکتبة الجیل، بی­تا.

     30.     شیخ انصاری، مرتضی، مکاسب، ج4، قم: مجمع الفکر، چ9، 1419ق.

     31.     شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط، ج3، تهران: مرتضویه، چ3، 1387ق.

     32.     شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، ج4و7، تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1365.

     33.     طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، ج4و5، بیروت: أعلمی، 1417ق.

     34.     عراقى، آقاضیاءالدین، شرح تبصرة المتعلمین، ج3، قم: اسلامى، 1414ق.

     35.     کاشف الغطاء، على بن محمدرضا، النور الساطع، ج1، نجف اشرف: مطبعة الآداب، 1381ق.

     36.     کاشف الغطاء، مهدى، موردالأنام، ج1، نجف اشرف: مؤسسه کاشف الغطاء، بی­تا.

     37.     کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، تهران: میزان، چ32، 1390.

     38.     گلپایگانى، سیدمحمدرضا، مجمع المسائل، ج3، قم: دارالقرآن، 1409ق.

     39.     مالک ­بن ­أنس، ابوعبدالله، الموطأ، ج2، بیروت: احیاءالتراث العربی، 1985م.

     40.     مامقانى، محمدحسن، غایة الآمال، ج3و13، قم: مجمع الذخائر، 1316ق.

     41.     محقق داماد، سیدمصطفی، قواعد فقه، ج1، تهران: علوم اسلامى‌، 1406ق.

     42.     مرتضوی، سیدضیا، «قاعده‌ حفظ نظام و پیوند آن با حفظ نظام سیاسی»، مجله علوم سیاسی، ش22(86)، 1398.

     43.     مظفر، محمدرضا، اصول الفقه، ج1، قم: اسماعیلیان، 1410ق.

     44.     مظفر، محمود، إحیاءالأراضی الموات، قاهرة: عالمیة، 1392ق.

     45.     موحد، محمدعلی، در هوای حق وعدالت، تهران: کارنامه، بی­تا.

     46.     نائینی، میرزامحمدحسین، منیةالطالب، ج1، تهران: محمدیه، 1373ق.

     47.     نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج21، 26و38، بیروت: دار إحیاءالتراث، 1404ق.

     48.     نراقى، احمد، عوائدالأیام، قم: دفتر تبلیغات اسلامى، 1417ق.

     49.     نراقى، محمد، مشارق الأحکام، قم: کنگره نراقیین، چ2، 1422ق.

     50.     نووی، یحیى بن شرف، روضةالطالبین، ج5، بیروت: المکتب الاسلامی، 1412ق.

     51.     واسطى، سیدمحمدمرتضى، تاج العروس، ج7، بیروت: دارالفکر، 1414ق.

     52.     یزدى، سیدمحمدکاظم، حاشیة المکاسب، ج1، قم: اسماعیلیان، چ2، 1421ق.

قوانین موضوعه

         1.     قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.

         2.     قانون توزیع عادلانه آب، مصوب 1361.

         3.     قانون زمین شهری، مصوب 1366.

         4.     قانون شکار و صید، مصوب 1346.

         5.     قانون مرجع تشخیص اراضی موات و ابطال اسناد آن، مصوب 1365.

         6.     قانون معادن ایران، مصوب 1377.

         7.     قانون مدنی ایران (به اختصار: ق.م).

  • تاریخ دریافت 03 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 15 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 15 اردیبهشت 1404