دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سیدهاشم حسینی بوشهری juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juدبیر تحریریه محمدعلی لیالی juهیات تحریریه محسن اراکی علیرضا اعرافی حسین جوان آراسته سیدهاشم حسینی بوشهری عسگر دیرباز محمود رجبی محسن قمی عباس کعبی محمدعلی لیالی " />
فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

معناشناسی و گستره قاعده فقهـی «التعرّب بعد الهجره» با تطبیق بر مهاجرت‌های بین‌المللی معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 قم/پژوهشگاه فقه نظام، عضو هیأت علمی و مدیر پژوهشگاه
2 دانشیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى
چکیده
تعرّب پس از هجرت، یکی از عناوین مهم روایی و فقهی است که در ذیل گناهان کبیره ذکر شده است. این عنوان می‌تواند به‌عنوان قاعده فقهی شمرده شود که در ابواب مختلفی؛ مانند صلات جماعت، نکاح، جهاد، فقه سیاست و دولت و فقه تربیت کاربرد دارد. هم چنین در زمینه حکم‌شناسی مهاجرت‌های بین‌المللی معاصر تأثیرگذار است. این قاعده دارای ابهاماتی از جهت مفهومی و مصداقی است، آیا این عنوان ناظر به امر سیاسی و حقوقی است یا تعلیمی و تربیتی؟ مراد هجرت مکانی است یا هجرت فکری و معرفتی؟ آیا تعرّب در زمانه حاضر مصداق دارد یا خیر؟ برای پاسخ به این پرسش‌ها ابتدا به ‌بیان دیدگاه‌ها در این زمینه پرداخته و برای اعتبارسنجی آن‌ها به تفسیر این کلیدواژه با استفاده از روایات ناظر به آن و با روش فقهی اجتهادی اقدام نمودیم. نتیجه‌ این شد که تعرّب پس از هجرت یک عنوان حقوقی ـ سیاسی ناظر به تعهد مسلمان به دولت اسلامی است و «هر نوع خروج از سرزمین دولت اسلامی ذیل ولایت مشروع الهی که موجب جدایی از ولایت و طاعت و کناره‌گیری از نصرت و تقویت جامعه اسلامی گردد، تعرّب پس از هجرت خواهد بود»، بر این اساس، مهاجرت‌ها‌ی بین‌المللی می‌تواند به دو دسته مثبت و منفی تقسیم گردد.
کلیدواژه‌ها

*  قرآن کریم.
*  نهج البلاغه.
1.    ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، ج3، قم: مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان، بی‌تا.
2.    ابن داود حلی، حسن، رجال ابن داود، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1383ق.
3.    ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج1و5، بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع ـ دار صادر، چ3، 1414ق.
4.    ابن ‌میثم بحرانی، بن علی، ترجمه ‏شرح ‏نهج‏البلاغه(ابن ‏میثم)، مترجم: قربان‌علی محمدی، ج4، مشهد مقدس: مجمع البحوث الاسلامیة التابعه لآستانة الرضویة المقدسة، 1417ق.
5.    اخوان کاظمی، بهرام، «پدیده مهاجرت نخبگان علمی و متخصصان»، مجموعه مقالات کنفرانس توسعه دانش و فناوری در ایران، 1386.
6.    اراکی، محسن، فقه عمران شهری، قم: مجمع الفکر الاسلامی، 1397.
7.    استادی، رضا، «مدارک و اسانید نهج البلاغه در گفت‌وگو با رضا استادی»، مجله قبسات، ش19، 1380.
8.    امام خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، ج2، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، بی‌تا.
9.    انصاری، محمدعلی، الموسوعة الفقهیة المیسرة، ج9، قم: مجمع الفکر الاسلامی، 1415ق.
10.    بحرانى، یوسف، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، ج10، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1405ق.
11.    بهایی عاملی، محمد بن حسین، الحبل المتین فی أحکام الدین‌، قم: کتابفروشی بصیرتی، 1390.
12.    پژوهشکده حج و زیارت، دانشنامه حج و حرمین شریفین، قم: انتشارات مشعر، 1392.
13.    حر عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج8، 12و15، قم: مؤسسه آل البیت:، 1409ق.
14.    حسینی طهرانی، سیدمحمدحسین، ولایت فقیه در حکومت اسلام، ج3، مشهد مقدس: انتشارات علامه طباطبایی، چ2، 1421ق.
15.    حسینی، عبدالزهراء، مصادر نهج البلاغه و اسانیدها، ج2و3، بیروت: دارالاضواء، 1405ق.
16.    حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروة الوثقى، ج7، قم: مؤسسة دار التفسیر‌، 1416ق.
17.    حکیم، سیدمحمدسعید، مرشد المغترب، توجیهات و فتاوى‌، نجف اشرف: دفتر حضرت آیةالله‌، 1422ق‌.
18.     خادم‌پیر، علی، «بررسی توصیف رجالی محمد بن سنان»، پایگاه حدیث نت:
https://hadith.net/post/5400/.
19.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در جلسه پرسش و پاسخ دانشجویان دانشگاه صنعتی امیر کبیر، 22/12/1379.
20.    خامنه‌ای، سیدعلی، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، تهران: مؤسسه فرهنگی ایمان جهادی، مرکز صهبا، 1392.
21.    خویى، سیدابوالقاسم، صراط النجاة، ج2، قم: مکتب نشر المنتخب، 1416ق.
22.    خیاط، علی، «بررسی شیوه‌های استناد‌پذیری نهج البلاغه»، مجله آموزه‌های حدیثی، ش2، پاییز1396.
23.    دستغیب، سیدعبدالحسین، گناهان کبیره، ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چ18، 1383.
24.    راغب اصفهانى، حسین، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دار القلم، 1412ق.
25.    رحیمی، مرتضی، «نقش تربیتی روایات تعرب پس از هجرت»، آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، ش10، 1398.
26.    زهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، ج2، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1421ق.
27.    سبزواری، محمدباقر، ذخیرة المعاد، ج2، قم: مؤسسه آل البیت:، 1247ق.
28.    سعدی، گلستان، تهران: انتشارات خوارزمی، 1385.
29.    شب‌زنده‌دار، محمدمهدی، درس خارج امر به معروف و نهی از منکر، 12/3/1395:
https://mfeb.ir/home/256-2
30.    شبیری زنجانى، سیدموسى، کتاب نکاح، ج14، قم: مؤسسه پژوهشى راى‌پرداز، ‌1419ق.
31.    شریف رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، صبحی صالح، قم: هجرت، 1414ق.
32.    شهید ثانى، زین الدین بن على عاملى، مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، ج1، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، 1413ق.
33.    صدوق، محمّد بن على، معانی الاخبار، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1403ق.
34.    صدوق، محمّد بن على، عیون أخبار الرضا7، ج2، تهران: نشر جهان، 1378ق.
35.    صدوق، محمّد بن على، من لایحضره الفقیه، ج3و4، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چ2، 1413ق.
36.    صلواتی، بهرام، سالنامه مهاجرتی ایران 1399، تهران: نشر دانش بنیان فناور، 1399.
37.    طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، ج2، تهران: مرتضوی، چ3، 1375.
38.    طوسى، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، ج2، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، چ3، 1387ق.
39.    طوسى، محمد بن حسن، امالی، قم: دارالثقافة، 1414ق.
40.    علامه حلّى، حسن بن یوسف، منتهى المطلب فی تحقیق المذهب، ج14، مشهد مقدس: مجمع البحوث الإسلامیة، 1412ق.
41.    علامه حلی، حسن بن یوسف، رجال العلامة الحلی، نجف اشرف: منشورات المطبعة الحیدریة، چ2، 1381ق.
42.    فیض کاشانى، محمدمحسن، الوافی، ج5، اصفهان: کتابخانه امام أمیرالمؤمنین على7، 1406ق.
43.    فیض کاشانى، محمدمحسن، تفسیر الصافی، ج1، تهران: مکتبة الصدر، چ2، 1415ق.
44.    فیومى، أحمد بن محمد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، ج2، قم: مؤسسه دار الهجرة، چ2، 1414ق.
45.    کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، ج1، 2و5، تهران: دارالکتب الإسلامیة، چ4، 1407ق.
46.    مبلغی احمد، «سرمقاله فقه هجرت»، مجله کاوشی نو در فقه، ش48، 1385.
47.    مجلسى، محمدباقر، بحار الأنوار، ج66و68، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چ2، 1403ق.
48.    مجلسى، محمدباقر، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، ج10و13، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چ2، 1404ق.
49.    مجلسى، محمدتقى، روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، ج4، 8و14، قم: مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانپور، چ2، 1406ق.
50.    محقق حلّى، جعفر بن حسن، المعتبر فی شرح المختصر، ج2، قم: مؤسسه سید الشهداء7، 1407ق.
51.    محقق حلّى، جعفر بن حسن، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، ج1و2، قم: مؤسسه اسماعیلیان، چ2، 1408ق.
52.    مصطفوى، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج8و11، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1368.
53.    مکارم شیرازی، ناصر، «نقش نهج البلاغه در فقه اسلامی»، مجله پژوهش‌‌های نهج البلاغه، ش2و3، 1380.
54.    مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج8، تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1374.
55.    منقری، نصر بن مزاحم، وقعة الصفین، قم: مکتبة آیةالله المرعشی النجفی، چ2، 1404ق.
56.    نجفى، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ج13، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چ7، بی‌تا.
57.    هاشمی شاهرودی سیدمحمود و جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج2، قم: دائرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۲.

  • تاریخ دریافت 29 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 18 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 18 بهمن 1403