دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سیدهاشم حسینی بوشهری juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juدبیر تحریریه محمدعلی لیالی juهیات تحریریه محسن اراکی علیرضا اعرافی حسین جوان آراسته سیدهاشم حسینی بوشهری عسگر دیرباز محمود رجبی محسن قمی عباس کعبی محمدعلی لیالی " />
فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

تحلیل و ارزیابی واژه «وسط»در قرآن و نهج البلاغه و ارتباط سنجی آن در ادبیات سیاسی با تأکید بر دیدگاه مقام معظم رهبری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیأت علمی گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
توجه به مفهوم واژگان در نظام واره آیات قرآن، به منظور فهم صحیح و برداشت درست در زندگی عملی انسان از مواردی است که توجه و اهتمام به آن، همواره دغدغه اندیشمندان دینی بوده است. واژه وسط، یکی از این واژگان است که در برخی آیات قرآن به عنوان توصیفی برای انسان‌ها مورد کاربست قرار گرفته است. از آنجا که این واژه با مفاهیم اجتماعی ـ سیاسی پیوند خورده است، در ادبیات سیاسی رایج در برخی اقشار مردم، بر اثر نفوذ اصطلاحات سکولار فرهنگ غرب، با خلط معنایی و خطای شناختی به کار می‌رود. پژوهش حاضر با هدف تبیین صحیح دایره مفهومی وسط و بررسی معنای مقابل آن و با رویکرد لغوی و تفسیر قرآن به قرآن، به همراه مداقه در نهج البلاغه و بیانات مقام معظم رهبری، اثبات می‎کند که فضای آیات در پی تبیین مسیر و جاده حرکت انسان و نه وصف خود انسان است. حلقه مهم کشف و فهم معنای وسط، توجه به همراهی با واژگانی چون «هدایت»، «صراط مستقیم» و توالی آیات است. نتیجه واکاوی در این مهم، تبیین پیوند مفهومی وسط با واژه مستقیم به معنای ثبات، دوام و عدم تخلف در مسیر حق است. در این تبیین، نقطه مقابل وسط، منحرف است، نه تندرو به معنای مؤمن و کسی که در صراط مستقیم سبقت گرفته و ثبات طریق دارد.
کلیدواژه‌ها

*  قرآن کریم.
*  نهج‌ البلاغه.
1.    ابن ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد، تفسیرالقرآن العظیم، ج1، ریاض: مکتبة نزار المصطفی الباز، 1419ق.
2.    ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، 1367.
3.    ابن درید، محمد بن حسن، جمهرة اللغة، ج1و2، بیروت: دارالعلم، 1987م.
4.    ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، ج1و6، قم : مکتب الاعلام الاسلامی، 1404ق.
5.    ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج7، 11، 12، 13و15، بیروت: دارصادر، بی‌تا.
6.    ابن میثم بحرانی، میثم بن علی، شرح نهج البلاغه، ج1، تهران: دفتر نشر الکتاب، 1379.
7.    ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، ج2، مشهد مقدس: آستان قدس رضوی7، 1408ق.
8.    ازهری، محمدبن احمد، تهذیب اللغة، ج1، 9، 13و14، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1421ق.
9.    بغوی، حسین بن مسعود، تفسیرالبغوی (معالم التنزیل)، ج1، بیروت: دار احیاءالتراث العربی، 1420ق.
10.    ثعالبی، عبدالملک بن محمد، فقه اللغة، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1414ق.
11.    ثعلبى، احمد بن محمد، الکشف و البیان، ج1و2، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1422ق.
12.    جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ج1، قم: اسراء، 1378.
13.    جوادی آملی، عبدالله، هدایت در قرآن، تحقیق: علی عباسیان، قم: اسراء، 1383.
14.    جوهری، اسماعیل بن حماد،  الصحاح، ج3و5، بیروت: دارالعام للملایین، 1404ق.
15.    حسن یوسف، موسی، افصاح فی فقه اللغة، ج2، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1410ق.
16.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات، در دیدار با مردم نجف آباد، 5/۱۲/۱۳۹۴.
17.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات، در دیدار با دست‌اندرکاران برگزاری انتخابات، 30/10/1394.
18.    خامنه‌ای، سیدعلی، سایه سار ولایت، ج1، قم: دفتر نشر معارف، 1388.
19.    راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ قرآن، بیروت: دارالقلم، 1412ق.
20.    زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج1، بیروت: دارالکتاب العربی، 1407ق.
21.    سمرقندی، نصربن محمد، تفسیر سمرقندی (بحرالعلوم)، ج1، بیروت: دارالفکر، 1416ق.
22.    شاه‌عبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی‌عشری، ج1، تهران: میقات، 1363.
23.    شرتونی، سعید، أقرب الموارد فی فصح العربیة و الشوارد، ج1، تهران: دارالأسوة للطباعة و النشر، 1374.
24.    طالقانی، محمود، پرتوی از قرآن، ج1، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1363.
25.    طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج1، 14، 15و19، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1390ق.
26.    طبرانی، سلیمان بن احمد، التفسیرالکبیر: تفسیرالقرآن العظیم، ج1، اردن: دارالکتاب الثقافی، 2008م.
27.    طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیرالقرآن، ج1، تهران: ناصرخسرو، 1372.
28.    طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، ج4و6، تهران: مکتبة المرتضویة، 1375.
29.    طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی التفسیر القرآن، ج2، بیروت: داراحیاءالتراث العربی، بی‌تا.
30.    عسکری، حسن بن عبدالله، الفروق فی اللغة، بیروت: دارالآفاق الجدیدة، 1400ق.
31.    غیاثی، نقی و نیازی، قدرت‌الله، «امت وسط از دیدگاه مفسران فریقین»، مطالعات تفسیری، ش25، 1395.
32.    فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، ج4، بیروت: دار احیاءالتراث العربی، 1420ق.
33.    فراء، یحیی بن زیاد، معانی القرآن، ج1، مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1980م.
34.    فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، ج1، 3، 5و7، قم: نشر هجرت، 1409ق.
35.    فرهی، محمدمهدی و همکاران، «ریشه‌شناسی ماده «وسط» در زبان‌های سامی و بازخوانی مفهوم «امت وسط» در قرآن کریم بر پایه آن»، مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، ش23، 1401.
36.    فیروزآبادی، محمدبن بعقوب، القاموس المحیط، ج3، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1415ق. 
37.    قرشی، سیدعلی‌اکبر، قاموس قرآن، ج4، 6و7، تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1371.
38.    قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق: موسوی جزایری، ج1، قم: دارالکتاب، 1363.
39.    ماتریدی، محمد بن محمد، التفسیر الماتریدی، ج1، لبنان، بیروت: دارالکتب العلمیة، بی‌تا. 
40.    ماوردى، على بن محمد، النکت و العیون تفسیر الماوردى، ج1، بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، بی‌تا.
41.    مصطفی، ابراهیم، المعجم الوسیط، ج1، ترکیه: دار الدعوة، 1989م.
42.    مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، ج9، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1368.
43.    معلوف، لویس، المنجد فی اللغة، ج1، قم: اسماعیلیان، 1371.
44.    مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ج1، بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1423ق.
45.    مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمومنین7، ج12، تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1386.
46.    موسائی‌پور، محبوبه و نریمانی، زهره، «مفهوم‌شناسی واژه مستقیم در قرآن با تمرکز بر کتب لغت و بافت آیات»، مجله مطالعات قرآنی، دوره پانزدهم، ش57، 1403.
47.    نحاس، احمد بن محمد،  اعراب القرآن، ج1، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1421ق.
48.    واحدی، علی بن محمد، الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، ج1، بیروت: دارالقلم، 1415ق.

  • تاریخ دریافت 17 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 01 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 01 دی 1403