دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سیدهاشم حسینی بوشهری juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juدبیر تحریریه محمدعلی لیالی juهیات تحریریه محسن اراکی علیرضا اعرافی حسین جوان آراسته سیدهاشم حسینی بوشهری عسگر دیرباز محمود رجبی محسن قمی عباس کعبی محمدعلی لیالی " />
فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

اقتضـائات و ظرفیت های تمدنی آیه نفی سبیل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی. قم. ایران
چکیده
قرآن به مثابه منشور حیات فردی و اجتماعی مسلمانان، حاوی آموزه‌هایی عمیق در باره بالاترین سطوح زیست اجتماعی و تمدنی است. آیه 141 سوره نساء «وَلَن یَجْعَلَ اللّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً» که به «قاعده نفی سبیل» شهرت دارد، از منظر اکثر مفسران شیعه و برخی از مفسران اهل سنت، نوعی اخبار در معنای انشایی است. نتایج تحقیق نشان می دهد اراده الهی بر این تعلق گرفته است که (به رغم جواز ارتباط جامعه و دولت اسلامی با دولت‌ها و جوامع غیر متخاصم و غیر سلطه جو)، راه نفوذ و سلطه کافران بر مسلمانان در هر شکل و مصداقی و در تمامی عرصه‌های فرهنگی، سیاسی، امنیتی، اقتصادی، بهداشتی، علمی، فن‌آوری، فضای مجازی و ... مسدود شود. به نظر فقهای جهان اسلام و بر پایه این قاعده فقهی، هرگونه ارتباط، عقد، ایقاع و داد و ستدی که موجب سلطه و استیلای کافر بر مسلمان شود، در همه عرصه‌های فوق باطل و حرام خواهد بود. این حکم مقتضی استقلال تمدنی جهان اسلام از تمدن‌های مادی و غیر الهی است. ما در این مقاله بر آنیم با استفاده از روش اجتهادی، ظرفیت‌های سلبی و ایجابی و اقتضائات تمدنی آیه نفی سبیل را به دست آوریم.
کلیدواژه‌ها

 *  قرآن کریم.
1.    ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج13، بیروت: دارصادر، 1414ق. 
2.    امام خمینی، سیدروح‌الله، سخنرانی در جمع مردم (مخالفت با لایحه کامپیتولاسیون)، 4/8/1343.
3.    امام خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیلة، ج1، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، 1379.
4.    امام خمینی، سیدروح‌الله، رساله توضیح المسائل، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، 1391.
5.    امام خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ج2، 4و21، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، 1378.
6.    ایازی، سیدمحمدعلی، تفسیر قرآن مجید برگرفته از آثار امام خمینی، تهران: عروج، وابسته به مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، 1384.
7.    بخشی شاهرخ‌آبادی، حسین؛ احمدی، سیدمحمدمهدی و عسکری، علیرضا، «بررسی تطبیقی قاعده نفی سبیل از دیدگاه فقهای امامیه و اهل سنت»، مجله دستاوردهای نوین در حقوق عمومی، سال سوم، ش9، 1403.
8.    حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، ج1، 2، 3و26، قم: مؤسسه آل البیت:، 1409ق.
9.    حسینی، سیدمرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، ج18، بیروت: دارالفکر، 1414ق. 
10.    خامنه‌ای سیدعلی، خطبه‌های نماز جمعه، 10/1/1369. 
11.    خامنه‌ای سیدعلی، بیانات در دیدار جمعی از کارگزاران فرهنگی، 21/5/1371. 
12.    خامنه‌ای سیدعلی، بیانات در اجتماع زائران و مجاوران حرم مطهر رضوی، 1/1/1387. 
13.    خامنه‌ای سیدعلی، بیانات در مراسم نظامی مشترک یگان‌های نیروهای مسلح استان فارس، 12/2/1387. 
14.    خامنه‌ای سیدعلی، بیانات در دیدار رئیس‌جمهوری و اعضای هیأت دولت، 2/6/1387. 
15.    خامنه‌ای سیدعلی، دیدار با مسؤولان وزارت خارجه، 22/5/1393. 
16.    خامنه‌ای سیدعلی، حضور در بهشت زهرا نورآباد ممسنی، 15/2/1387. 
17.    خامنه‌ای سیدعلی، دیدار با جمعی از معلمان برگزیده سراسر کشور، 12/2/1385. 
18.    خامنه‌ای سیدعلی، دیدار با رئیس دفتر سیاسی حماس، 1/12/1384. 
19.    دیاری بیدگلی، محمدتقی و داوری، روح‌الله، «تأثیر آیه نفی سبیل در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، پژوهش‌نامه معارف قرآنی، ش44، 1400.
20.    ذبیح‌زاده، علینقی، «نقش آیةالله سیدمحمدکاظم یزدی در نهضت مشروطه»، مجله معرفت، ش50، بهمن 1380. 
21.    راغب اصفهانی حسین، مفردات الفاظ القرآن، تحقیق صفوان عدنان داوودی، دمشق: دارالقلم، بیروت: الدارالشامیه، ۱۴۱۶ق= ۱۹۹۶م.= ۱۳۷۴.
22.    رایگان، محمود و قاسمیان، رضا، «نقش قاعده «نفی سبیل» در توسعه جوامع اسلامی»، حکومت اسلامی، ش71، 1393.
23.    رضایی، مجید و هاشمی، سیدمحمدعلی، «بازخوانی قاعده نفی سبیل با رویکردی به اندیشه امام خمینی;»، پژوهش‌نامه متین، ش57، 1391.
24.    رمضان‌نرگسی، رضا، «اندیشه و منش سیاسی ـ اجتماعی آیةالله سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی»، فصلنامه حکومت اسلامی، ش29، پاییز1382.
25.    رهدار، احمد، «روحانیت و نهضت ملی‌شدن صنعت نفت»، فصلنامه پانزده خرداد، ش20، تابستان 1388.
26.    سماک امانی، محمدرضا، «آخوند خراسانی و پیشوایی مشروطه»، کیهان فرهنگی، ش195، دی1381. 
27.    سیوطی، جلال‌الدین، الدرالمنثور فی تفسیرالمأثور، ج2، بیروت: دارالفکر، 1432ق.
28.    صاحبی، محمدجواد، مناسبات دین و فرهنگ در جامعه ایران، ج1و2، تهران‌: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‌، سازمان چاپ و انتشارات‌، 1383.
29.    طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۵، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چ2، ۱۳۹۰ق.
30.    طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، ترجمه ناصر مکارم شیرازی... {و دیگران}، ج13، تهران: مرکز نشر فرهنگی رجا، امیرکبیر، ۱۳۶۳.
31.    طباطبایی، سیدمحمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمه، سیدمحمدباقر موسوی همدانی، ج3، قم: جامعة مدرسین، 1376.
32.    طباطبایى قمى، سیدتقى، الأنوار البهیة فی القواعد الفقهیة، قم: انتشارات محلاتى، 1423ق.
33.    عاملی، ابراهیم، تفسیر عاملی، مترجم: علی‌اکبر غفاری، ج3، تهران: کتابفروشی صدوق، 1365.
34.    علوی وثوقی، سیدیوسف، «بررسی تطبیقی آیه شریفه نفی سبیل در تفاسیر فریقین»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی مطالعات تفسیری، سال هشتم، ش31، 1396. 
35.    علی‌محمدی، حجت‌الله؛ طاهری، محمدرضا و شجاعیان، محمد، «نخبگان شیعه و قاعده نفی سبیل در انقلاب مشروطه (تلقی‌های مختلف از قاعده نفی سبیل از دیدگاه فقهای عصر مشروطه)»، مجموعه مقالات چهارمین کنگره بین المللی علوم انسانی اسلامی، ج4، 1398.
36.    عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، تهران: امیر کبیر، چ20، 1380.
37.    غفارنیا، فاطمه، قاعده نفی سبیل؛ قاعده عزتمندی مسلمین، بررسی مستندات و کاربردها، قم: نشر هاجر، 1398.
38.    قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
39.    قرشی، سیدعلی‌اکبر، قاموس قرآن، ج1، تهران: دارالکتب الاسلامیه، چ4، 1364.
40.    کهن ترابی، میثم و فرطوسی، حسین، «بازخوانی چالش‌های نظری و عملی آیه نفی سبییل»، مجله مطالعات تطبیقی فقه و اصول مذاهب، سال پنجم، ش2، 1401.
41.    مراغی، میرفتاح، العناوین الفقهیة، ج2، تهران: مؤسسه نشر اسلامی، 1418ق.
42.    مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج2، قم: مرکز نشر آثار علامه مصطفوی، چ3، 1388.
43.    مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج12، تهران: دارالکتب الاسلامیة، چ36، 1387.
44.    میرشریفی، سیدعلی، «نجوم امت(27) مجاهد بزرگ مرحوم آیةالله العظمی سیدعبدالحسین لاری»، مجله نور علم، ش3، فروردین 1368.
45.    هاشمی شاهرودی، «میراث غیر مسلمان»، مجله فقه اهل بیت، ش29، 1381.
46.    میرشریفی، سیدعلی، «نجوم امت(27) مجاهد بزرگ مرحوم آیةالله العظمی سیدعبدالحسین لاری»، مجله نور علم، ش3، فروردین 1368.
 

  • تاریخ دریافت 13 اردیبهشت 1403
  • تاریخ بازنگری 11 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 11 آذر 1404