دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سیدهاشم حسینی بوشهری juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juدبیر تحریریه محمدعلی لیالی juهیات تحریریه محسن اراکی علیرضا اعرافی حسین جوان آراسته سیدهاشم حسینی بوشهری عسگر دیرباز محمود رجبی محسن قمی عباس کعبی محمدعلی لیالی " />
فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

تبیین قواعد سیاسی در دستگاه فقهی مرحوم شیخ جعفر کاشف الغطاء

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد روابط بین‌الملل دانشگاه غالب ولایت هرات افغانستان
چکیده
کاشف الغطاء ازجمله فقیهانی است که در دستگاه فقهی خود به تأسیس و تشریح قواعد سیاسی مبادرت ورزیده است.با توجه به این که ایشان کتاب گران‌سنگ کشف الغطاء را که حاوی بسیاری از قواعد سیاسی است، به شاه قاجار هدیه داد، در گسترش فقه حکومتی و تطبیق قواعد فقهی بر نوپیداهای سیاسی نقش‌آفرین بوده است. پیشکش کردن کتاب کشف الغطاء به شاه قاجار، حاوی این نکته اساسی است که این کتاب و قواعدی که در آن کاربست داشته است، رهنمودی برای حکومت بود تا حاکم وقت بتواند در عرصه‌های گوناگون حکومتی ازجمله تصمیم‌گیری‌های سیاسی، تدوین قوانین و سیاست‌های جزئی بر اساس آن عمل کند. عمده‌ترین قواعد سیاسی از منظر کاشف الغطاء، نفی سبیل، عدالت، احسان، دفاع مشروع، حرمت اعانه بر ظلم و عدم ولایت است. این قواعد در فقه کاشف الغطاء در گزاره‌های زیر قابل‌ پردازش است: عزت و شوکت مسلمانان یک اصل مطلق است، وفا به قرارداد ازجمله عقد صلح برای دولت اسلامی الزامی است. با توجه به کرامت انسان و مساوی بودن آنان در خلقت، احدی حق سیطره بر دیگری را ندارد، اما اذن از طرف شارع تنها مخصص این اصل است. عدالت با وصف اجتماعی و سیاسی یک اصل اساسی است و ولایت و رهبری در عصر غیبت از آن امام عادل است و دست ستم کاران از این مقام ارجمند کوتاه است. اگر دست از مجتهد عادل کوتاه شد، گماشته وی مشروعیت دارد، اما مشروعیت حکومت مأذون از ناحیه فقیه عرضی است.
کلیدواژه‌ها

1.    ‌آخوند خراسانی‌، محمدکاظم، کفایة الاصول، ج1، قم: مطبعة قم، ۱۴۰۹ق‌.
2.    ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج6، لبنان: دار احیاء التراث العربی، 1988م.
3.    امام خمینی، سیدروح‌الله، الاجتهاد والتقلید، قم: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، 1418ق.
4.    امام خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه: حکومت اسلامی امام خمینی، تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، 1392.
5.    بحرانی، یوسف‌بن‌احمد، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، ج18، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1369.
6.    تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1372.
7.    حاج‌سیدجوادی، احمد صدر، دائرة المعارف تشیّع، ج 5، تهران: نشر شهید محبّى، 1385.
8.    حائری، عبدالهادی، نخستین رویارویی‌های اندیشه‌گران ایران با دورویه تمدن بورژوازی غرب، تهران: انتشارات امیرکبیر، چ2، 1372.
9.    حسینی شیرازی، سیدمحمد، الفقه السیاسة، قم: دارالایمان، 1361.
10.    حسینی مراغی، عبدالفتاح بن علی، العناوین الفقهیة، ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1417ق.
11.    دربندی، آقابن عابد، خزائن الاحکام، ج1، قم: بی‌نا، بی‌تا.
12.    دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، ج8، تهران: دانشگاه تهران، 1373.
13.    زبیدی واسطی، تاج العروس فی شرح القاموس، ج5، بیروت: دارالفکر، 1414ق
14.    زرگری‏نژاد، غلامحسین، رسائل مشروطیت، ج2، تهران: کویر، چ2، 1377.
15.    سروش محلاتی، محمد، «اصل عدم ولایت»، فصلنامه علوم سیاسی، دورة هفتم، ش25، بهار1383.
16.    سیدباقری، سیدکاظم، «اجتهاد و بسترهای نظریه‌پردازی در فقه سیاسی شیعه در دوران معاصر»، فصلنامه مطالعات انقلاب اسلامی، ش16، ۱۳۸۸.
17.    شکوری، ابوالفضل، فقه سیاسی اسلام، ج۲، قم: نشر حُر، ۱۳۶۱.
18.    شهید اول، محمد بن مکی، القواعد و الفوائد، تحقیق سیدعبدالهادی حکیم، ج1، قم: مکتبة المفید، 1398.
19.    شهید اول، محمد بن مکى، القواعد و الفوائد فى‏الفقه و الاصول و العربیة، تحقیق: سیدعبدالهادى حکیم، قم: مکتبة المفید، بى‏تا.
20.    طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، ج3، تهران: المکتبة المرتضویة، 1375.
21.    علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، تذکرة الفقهاء، ج1، قم: مؤسسه آل البیت:، 1414ق.
22.    عمید زنجانى، عباسعلى، فقه سیاسى، تهران: امیرکبیر، 1366.
23.    عمید زنجانی، عباسعلی، انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن، تهران: نشر کتاب سیاسی، ۱۳70.
24.    غزالی، ابو حامد (امام محمد غزالی)، احیاء العلوم، بیروت: دارالمعرفه، للطباعه و النشر، 1945م. 
25.    فراهانی، میرزا بزرگ قائم‌مقام، رساله جهادیِه، نسخه خطی، آستان قدس رضوی.
26.    فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، ج3، قم: نشر هجرت، 1410ق.
27.    فصیحی دولتشاهی، محمدعارف، اندیشه سیاسی شیخ جعفر کاشف الغطاء، قم: بوستان کتاب، 1392.
28.    فیاض، محمداسحاق، محاضرات فی اصول الفقه (تقریرات درس آیةاالله سیدابوالقاسم خویی)، قم: انصاریان، 1417ق.
29.    قرضاوی، یوسف، باید و نبایدهای دین و سیاست، ترجمه عبدالعزیز سلیمی، تهران: نشر احسان، ۱۳۹۴.
30.    قمی، شیخ عباس، هدیة الاحباب فی ذکر المعروف بلکنی و الالقاب و الانساب، ج1، تهران: انتشارات امیرکبیر، چ2، 1363.
31.    کاشف الغطاء، عباس، القواعد الستة عشر، مقدمه محقق، عراق: مؤسسة کاشف الغطاء العامة، 1432ق.
32.    کاشف الغطاء، جعفر بن خضر مالکی، کشف الغطاء عَن مبهمات الشّریعة الغرّاء، ج2، 3و4، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، بی‌تا.
33.    کاشف الغطاء، شیخ‌جعفر، شرح القواعد، قم: انتشارات سعید بن جبیر، 1422ق.
34.    کاشف الغطاء، شیخ‌جعفر، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، ج2، 3و4، قم: مؤسسه بوستان کتاب، 1388.
35.    کدیور، محسن، حکومت ولایی، تهران: نشر نی، 1377.
36.    لسان الملک سپهر، محمدتقى، ناسخ التواریخ، به اهتمام جمشید کیانفر، ج1، تهران: اساطیر، 1377.
37.    مروارید، علی‌اصغر، سلسلة الینابیع الفقهیة‏‏، ج9، بیروت: ‏‏مؤسسة فقه الشیعة‏‏، الدار الاسلامیة، 1410ق.‏
38.    مصباح یزدی، محمدتقی، مشکات (حقوق و سیاست در قـرآن)، قـم: مؤسسـه آموزشـی و پژوهشی امام خمینی;، 1388.
39.    مصطفوی، محمدکاظم، قواعد فقه، ج1، تهران: نشر میزان، 1390.
40.    مطهری، مرتضی، بررسی اجمالی مبانی اقتصاد اسلامی، تهران: حکمت، 1403ق.
41.    منتظرى، حسینعلى، دراسات فى ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة، ج1، قم: المرکز العالمى للدراسات الاسلامیة، 1409ق.
42.    مهریزی، مهدی، فقه پژوهی، دفتر اول، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1379.
43.    میرموسوی، سیدعلی، «اعتبار و قلمرو فقه سیاسی»، در مجموعه مقالات درس-گفتارهایی در فقه سیاسی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۹.
44.    نامدار، مظفر، رهیافتی بر مبانی مکتب‌ها و جنبش‌های سیاسی شیعه، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۶.
45.    نجفی، موسی، اندیشه سیاسی و تاریخ نهضت حاج آقا نورالله اصفهانی، تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، چ2، ۱۳۷۸.
46.    نراقی، احمدبن‌محمدمهدی، عوائد الایام، قم: مؤسسه بوستان کتاب، 1375.
47.    یوسفی‌راد، مرتضی، «مقایسه فلسفه سیاسی با فقه سیاسی»، نشریه سیاست متعالیه، ش۲، ۱۳۹۲.

  • تاریخ دریافت 09 اردیبهشت 1403
  • تاریخ بازنگری 13 تیر 1403
  • تاریخ پذیرش 13 تیر 1403