2
گروه حقوق، دانشگاه آیت الله بروجری(ره)، بروجرد، ایران
چکیده
کمیت و کیفیت «سلاح» در جنگ از مهم ترین مؤلف های راهبردی برای تحقق اهداف نظامی است. قدرت، سرعت و ابعاد نابودگری از جمله ویژگی های کلیدی کمیت و کیفیت سلاح است. استفاده از سم به عنوان یک سلاح، می تواند همه ویژگی های مذکور را داشته باشد. انتشار سمهای گوناگون در فضای جغرافیای هدف، موجب همه گیری سریع شده و آثار زیانبار مستمری به همراه دارد. هدف سلاح سمی، کور است و اعم از نظامیان و غیر نظامیان تا حیوانات و گیاهان را در بر گرفته و متناسب با نوع گاز سمی و ناظر بر فیزیولوژی انسان و حیوان و بافت گیاهان، آثار دردناک، کشنده و یا غالباً غیر قابل درمان را به همراه دارد. هرچند نگاه صاحبان جنگ به کنش سلاح سمی مثبت است، اما واکنش صاحب نظران علوم مختلف بالأخص علم حقوق در این باره منفی است. دیدگاه فقه امامیه به عنوان اندیشه حقوقی مبتنی بر شریعت اسلامی در باره استفاده از سلاح سمی قابل توجه و حائز اهمیت است؛ گروهی از فقهای امامیه به حرمت مطلق و گروهی به حرمت مقید و گروه دیگری از فقها اساساً به کراهت آن معتقد هستند. اساسنامه دیوان بین الملل کیفری در باره استفاده از سلاح سمی به اتخاذ موضع اقدام کرده و بندهای متفاوتی در این باره مقرر کرده است. پژوهش حاضر بر اساس روش توصیفی ـ تحلیلی به طرح دیدگاههای موجود در باره مسأله حاضر پرداخته و ضمن ذکر ادله با استفاده از روش تضارب آرا، به نقد و بررسی هر یک از دلایل اقدام کرده است. تحقیقات صورتگرفته منتج به حکم حرمت مطلق استفاده از سلاح سمی است.
1. اشپولر، برتولد، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، مترجم: مریم میراحمدی، ج2، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چ4، 1379. 2. ابن ادریس حلی، سرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج2، قم: مؤسسه نشر الاسلامی، چ2، 1410ق. 3. ابن براج، قاضی، المهذب، ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1406ق. 4. ابن حمزه طوسی، محمد بن علیبن حمزه، الوسیلة الی نیل الفضیلة، قم: انتشارات کتابخانه آیةالله مرعشی، 1408ق. 5. ابن فارس، احمد، معجم مقائیس اللغة، ج3، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1404ق. 6. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج2، بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر، الطبعة الثالثة، 1414ق. 7. اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح الارشاد الاذهان، ج7، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1403ق. 8. باستانی پاریزی، محمدابراهیم، نوح هزار طوفان، تهران: نشر نامک، 1376. 9. بهنمش، احمد، تاریخ یونان از آغاز تا جنگ پلوپونز، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چ4، 1375. 10. ترحینی عاملی، سیدمحمدحسن، الزبدة الفقهیة فی شرح الروضة الفقهیة، ج3، قم: دارالفقه للطباعة و النشر، چ4، 1427ق. 11. جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه:، قم: انتشارات انصاریان، چ7، 1383. 12. جوهری، اسماعیلبن حماد، المعجم الصحاح، ج5، بیروت: دارالعلم، 1410ق. 13. حر عاملی، محمدحسین، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، ج15، قم: مؤسسه آل البیت:، 1409ق. 14. حسنی، علیاکبر، تاریخ اسلام، قم: چاپ الهادی قم، چ7، 1381. 15. حلبی، تقیالدین بن نجم الدین، الکافی فی الفقه، اصفهان: کتابخانه عمومی امیرالمؤمنین7، 1403ق. 16. حلی، علی بن داود، رجال ابن داود، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1383ق. 17. خویی، سیدابوالقاسم، معجم الرجال الحدیث، ج9و15، بیتا. 18. خویی، سیدابوالقاسم، منهاج الصالحین، ج1، قم: نشر مدینةالعلم، چ28، 1410ق. 19. رابرت، کلوب و ریچارد، هاید، درآمدی بر حقوق مخاصمات مسلحانه، مترجم: سیدحسامالدین لسانی، تهران: انتشارات مجمع علمی و فرهنگی مجد، 1364. 20. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ قرآن، بیروت: ناشر دارالعلم، 1412ق. 21. زراعتپیشه، نجف، پرواز در فجر (روایتی مستند از بمباران شیمیایی گردان فجر بهبهان در جاده شهید صفوی در عملیات کربلای 5)، تهران: نیلوفران، 1395. 22. زرینکوب، عبدالحسین، روزگاران؛ تاریخ ایران از آغاز تا سقوط سلطنت پهلوی، تهران: انتشارات سخن، چ13، 1391. 23. زمخشری، محمود بن عمر، الفائق فی غریب الحدیث، ج2، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1417ق. 24. دورانت، ویل، تاریخ تمدن؛ کتاب اول، مشرق زمین گاهواره تمدن (بخش اول)، ترجمه احمد آرام، ج2، تهران: انتشارات فرانکلین، بیتا. 25. سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام فی بیان حلال و الحرام، ج15، قم: مؤسسه المنار، چ4، 1413ق. 26. سعدی، ابوالحبیب، القاموس الفقهی لغة و اصطلاحا، دمشق: دارالفکر، چ2، 1408ق. 27. شبانه، رحیم، «کاربرد ابزارها و سلاحهای شیمیایی در تاریخ»، مجله فناوری وزارت آموزش و پرورش، دوره بیستم، ش69، 1397. 28. شبیری زنجانی، سیدموسی، کتاب نکاح، ج1، 10و18، قم: مؤسسه پژوهشی رأیپرداز، 1419ق. 29. شعبانی، رضا، تاریخ تحولات سیاسی ـ اجتماعی در دورههای افشار و زندیه، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، چ3، 1380. 30. شهید ثانی، زین الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة فی الفقه الامامیة، بیروت: دارالتراث ـ دارالاسلامیة، 1410ق. 31. شهید ثانی، زین الدین بن علی، حاشیة الارشاد، ج1و3، قم: انتشارات دفتر اسلامی، 1414ق. 32. شهید ثانی، زین الدین بن علی، مسالک الافهام فی شرح شرایع الاسلام، ج3، قم: موسسة المعارف الاسلامیة، 1413ق. 33. شیخ انصاری، مرتضی، فرائد الاصول، ج2، قم: مجمع الفکر الاسلامی، الطبعة الثامنة، 1428ق. 34. شیخ طوسی، ابو جعفر، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیة، ج2، قم: المکتبة المرتضویة، الطبعة الثالثة، 1387ق. 35. شیخ طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن، العدة فی الاصول الفقه، ج1، قم: ناشر محمدتقی علاقبندیان، 1417ق. 36. شیخ طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن، النهایه فی المجرد الفقه و الفتاوی، بیروت: الناشر دار الکتب العربی، 1400ق. 37. شیخ طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج6، تهران: دارالکتب الاسلامیة، چ4، 1407ق. 38. صاحب بن عباد، المحیط فی اللغة، ج2، بیروت: الطباعة عالم الکتاب، 1414ق. 39. ضیایی بیگدلی، محمدرضا، حقوق بینالملل بشردوستانه، تهران: انتشارات گنج دانش، چ2، 1392. 40. عراقی، آقا ضیاءالدین، شرح تبصرة المتعلمین، ج4، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1414ق. 41. علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، ارشاد الأذهان، ج1و4، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1410ق. 42. علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، تبصرة المتعلمین فی الاحکام الدین، تهران: مؤسسه چاپ و نشر، 1411ق. 43. علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، تحریرالاحکام، ج2، قم: مؤسسه امام صادق7، 1420ق. 44. علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، تذکرة الفقهاء، ج9، قم: مؤسسه آل البیت:، 1414ق. 45. علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، خلاصة الاقول، نجف اشرف: منشورات المطبعة الحیدریة، چ2، 1381ق. 46. علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، قواعد الاحکام، ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1413ق(الف). 47. علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، مختلف الشیعة، ج4، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1413ق(ب). 48. علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، منتهی المطلب فیتحقیق المذهب، ج9و14، مشهد مقدس: مجمع البحوث الاسلامی، 1412ق. 49. فاضل آبی، حسن بن ابی طالب، کشف الرموز فی شرح مختصر النافع، ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چ3، 1417ق. 50. فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، التنقیح الرائح لمختصر النافع، ج1، قم: انتشارات کتابخانه مرعشی، 1404ق. 51. فخرالمحققین، محمد بن حسن، ایضاح الفوائد فی شرح القواعد الاحکام، ج1، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1387ق. 52. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، ج3، قم: نشر هجرت، چ2، 1410ق. 53. فلک، دیتر، مترجم: سیدقاسم زمانی و نادر ساعد، حقوق بشردوستانه در مخاصمات مسلحانه، تهران: انتشارات شهر دانش، چ3، 1392. 54. فیومی، احمد بن محمد مقری، مصباح المنیر، ج2، قم: منشورات دار الرضی، بیتا. 55. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج5و9، تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1407ق. 56. کیتی، شیایزری، کریانگ، ساک، حقوق بینالمللی کیفری، بهنام یوسفیان و محمد اسماعیلی، تهران: انتشارات سمت، 1383. 57. مجلسی، محمدباقر، الوجیزة فی الرجال، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1420ق. 58. مجلسی، محمدباقر، ملاذ الاخبار فی فهم تهذیب الاحکام، ج6، قم: انتشارات کتابخانه آیةالله مرعشی، 1406ق. 59. محقق حلی، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، ج1، تهران: پاسدار اسلام، الطبعة الثامنة، 1388. 60. محقق حلی، مختصر النافع فی فقه الامامیة، ج1، قم: مؤسسة المطبوعات الدینیه، چ6، 1418ق. 61. مسئوفی، حمدالله، تاریخ گزیده، بهاهتمام عبدالحسین نوائی، تهران: امیرکبیر، 1363. 62. ممتاز، جمشید و رنجبریان، حسین، حقوق بینالملل بشردوستانه(مخاصمات مسلحانه داخلی)، تهران: نشر میزان، 1378. 63. ممتاز، جمشید و رنجبریان، امیر حسین، حقوق مخاصمات مسلحانه داخلی، تهران: انتشارات نشر میزان، 1387. 64. مهرپور، حسین، نظام بینالمللی حقوق بشر، تهران: نشر میزان، 1383. 65. موسوی، سیدفضلالله، حقوق بشردوستانه در اسلام و حقوق بینالملل، تهران: نشر دادگستر، 1394. 66. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1407ق. 67. نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، ج21، بیروت: دارالتراث العربی، الطبعة السابعة، 1404ق. 68. واقدی، محمد بن عمر بن واقد السهمی الاسلمی بالولاء، المغازی، ج2، بیروت: الأعلمی، الطبعة الثالثة، 1409ق. 69. The Legality of The Threat or Use of Nuclear Weapons (Advisory opinions) inter national justice court, 1996. 70. Wehmeier Sally. Oxford advanced learnings dictionaty. P seven. Landen. Oxford university press. 2007.
معظمی گودرزی,مهدی و زرگریان,طاها . (1403). جایگاه سلاح سمی در فقه امامیه و اساسنامه دیوان بین الملل کیفری در پرتو حقوق بشردوستانه. فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی, 29(2), 33-62.
MLA
معظمی گودرزی,مهدی , و زرگریان,طاها . "جایگاه سلاح سمی در فقه امامیه و اساسنامه دیوان بین الملل کیفری در پرتو حقوق بشردوستانه", فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی, 29, 2, 1403, 33-62.
HARVARD
معظمی گودرزی مهدی, زرگریان طاها. (1403). 'جایگاه سلاح سمی در فقه امامیه و اساسنامه دیوان بین الملل کیفری در پرتو حقوق بشردوستانه', فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی, 29(2), pp. 33-62.
CHICAGO
مهدی معظمی گودرزی و طاها زرگریان, "جایگاه سلاح سمی در فقه امامیه و اساسنامه دیوان بین الملل کیفری در پرتو حقوق بشردوستانه," فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی, 29 2 (1403): 33-62,
VANCOUVER
معظمی گودرزی مهدی, زرگریان طاها. جایگاه سلاح سمی در فقه امامیه و اساسنامه دیوان بین الملل کیفری در پرتو حقوق بشردوستانه. حکومت اسلامی, 1403; 29(2): 33-62.