دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سیدهاشم حسینی بوشهری juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juدبیر تحریریه محمدعلی لیالی juهیات تحریریه محسن اراکی علیرضا اعرافی حسین جوان آراسته سیدهاشم حسینی بوشهری عسگر دیرباز محمود رجبی محسن قمی عباس کعبی محمدعلی لیالی " />
فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

بررسی رابطه «حکومت» و «ولایت» در قرآن کریم از دیدگاه مقام معظم رهبری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 طلبه و استاد جامعه الزهرا
2 دانش‌آموخته حوزه علمیه و عضو هیأت علمی جامعة المصطفی العالمیة
چکیده
ارتباط «حکومت » با «ولایت» از حیاتی ترین مباحث سیاسی اسلام است که بدون آن، رسالت دین در به کمال رساندن انسان محقق نخواهد شد. درآثار گفتاری و نوشتاری بسیاری از متفکران دینی، «ولایت» از «حکومت» منفک بوده و ارتباط معنایی بین آن دو نادیده گرفته شده است، اما در نگرش سیاسی ـ قرآنی مقام معظم رهبری، پیوستگی «حکومت» با «ولایت» حقیقتی انکارناپذیر است. این مقاله که به روش توصیفی ـ تحلیلی تدوین یافته است، در پی پاسخ به این پرسش است که در اندیشه قرآنی آیةالله خامنه‌ای، «رابطه حکومت و ولایت» چگونه تحلیل و اثبات می شود؟ نتیجه برآمده از تحقیق این است که از نظر رهبر انقلاب اسلامی، تحقق ولایت، مستلزم قرارگرفتن ذیل حکومت اسلامی است و پیوند آن دو بر اساس سه اصل: «توحید»، «انسان محوری دینی» و «کمال طلبی انسان» ثابت می شود. دوری از شرک و ولایت طاغوت در جهت تحقق بخشیدن به کرامت واقعی انسان و به فعلیت رساندن تمام استعدادهای او برای نیل به مقام قرب الهی، تنها در ظرف جامعه الهی ممکن است. هم‎چنین دلایل باورمندی به نظریه جدایی حکومت از ولایت، قابل دفاع نیست و با مفاد آیات و مبانی دینی منافات دارد.
کلیدواژه‌ها

1.    قرآن کریم.
2.    آملی، میرزا محمدتقی، مصباح الهدی فی شرح عروة الوثقی، ج10، تهران: مؤلف، 1380ق.
3.    ابن ادریس حلی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج2، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، 1417ق.
4.    ابن عاشور، محمدطاهر، نقد علمی لکتاب الاسلام و اصول الحکم، قاهره: مطبعة السلفیة، 1344ق.
5.    ابن عربی، محمد بن عبدالله، احکام القرآن، ج4، بیروت: دارالجیل، بی‌تا.
6.    ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، تحقیق محمد هارون، ج6، قم: دارالفکر، 1404ق.
7.    ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج15، بیروت: دار صادر، چ3، 1414ق.
8.    ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، ج4، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1421ق.
9.    اسعدی، محمد، ولایت و امامت؛ پژوهشی از منظر قرآن، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1392.
10.    امام خمینی، سیدروح‌الله، شرح حدیث جنود عقل، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، 1382.
11.    امام خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، ج2، قم، اسماعیلیان‌، بی‌تا.
12.    امام خمینی، سیدروح‌الله، کشف الاسرار، تهران: کتابفروشی علمیه اسلامیه، 1327.
13.    امام خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، 1387. 
14.    بازرگان، مهدی، آخرت و خدا، هدف بعثت انبیا، تهران: مؤسسه فرهنگی رسا، 1377.
15.    بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التنزیل و اسرار التأویل، ج5، بیروت: احیاء التراث العربی، بی‎تا.
16.    جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، تحقیق علی اسلامی، ج3، 6و13، قم: اسراء، 1388.
17.    جوادی آملی، عبدالله، نسیم اندیشه، دفتر سوم، قم: اسراء، 1390.
18.    جوادی آملی، عبدالله، ولایت فقیه: رهبری در اسلام، قم: مرکز نشر رجاء، 1368.
19.    جوادی آملی، عبدالله، ولایت در قرآن، قم: نشر اسراء، چ5، 1379.
20.    جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، ج5و6، بیروت: دارالعلم للملایین، 1376ق.
21.    حامدنیا، رسول، دولت‌یار: نقد کتاب (آخرت و خدا؛ هدف بعثت انبیا)، قم: نشر معارف، 1384.
22.    حائری یزدی، مهدی، حکمت و حکومت، لندن: انتشارات شادی، 1994م.
23.    حسن زاده آملی، حسن، انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه، قم: انتشارات قیام، 1372.
24.    حسن زاده آملی، حسن، نصوص الحکم بر فصوص الحکم، بی‌جا: نشر رجاء، 1365.
25.    حلی، حسن بن یوسف، الباب الحادی عشر، تهران: مطالعات اسلامی، 1365.
26.    خامنه‌ای، سیدعلی، «بررسی ابعاد حکومت اسلامی؛ حکومت در اسلام»، مقالات سومین و چهارمین کنفرانس اندیشه اسلامی، انتشارات امیرکبیر، 1367.
27.    خامنه‌ای، سیدعلی، انسان 250 ساله، قم: مؤسسه ایمان جهادی، 1396.
28.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات به مناسبت عید مبعث، 21/12/1399. 
29.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در اجتماع مردم تربت جام، 9/6/1378. 
30.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در جلسه بیست و دوم تفسیر سوره بقره، 26/1/1371. 
31.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در جمع بسیجیان در روز عید غدیر خم، 4/9/1389.
32.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در چهارمین نشست اندیشه‌های راهبردی، 23/8/1391.
33.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در حرم مطهر رضوی7، 15/1/1371.
34.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در حرم مطهر رضوی7، 6/1/1379.
35.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در حرم مطهری رضوی7، 2/1/1383.
36.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار با اعضای مجلس خبرگان رهبری، 21/12/1393.
37.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار با اعضای مجلس خبرگان رهبری، 4/12/1399.
38.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار با اعضای مجلس خبرگان رهبری، 6/12/1388.
39.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار با اقشار مختلف مردم، 30/6/1381.
40.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار با روحانیون استان لرستان، 20/5/1370.
41.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار با طلاب استان تهران، 6/6/1396.
42.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار با کارگزاران در عید غدیر خم، 16/1/1378.
43.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار با کارگزاران نظام، 12/9/1379.
44.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار با کارگزاران نظام، 19/3/1372.
45.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار با کارگزاران نظام، 20/4/1369.
46.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار با کارگزاران نظام، 27/1/1377.
47.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار با مسؤولان کارگزاران نظام، 12/9/1379.
48.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار با مردم در عید غدیر خم، 30/6/1395.
49.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار با مردم، در بیست و سوم ماه مبارک رمضان، 30/1/1369.
50.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار با مسؤولان نظام، 20/4/1369.
51.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار با مسؤولان و سفرای کشورهای اسلامی، 25/1/1397.
52.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار با نمایندگان مجلس هشتم، 21/3/1387.
53.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار دانشجویان زنجان، 22/7/1382.
54.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار کارگزاران نظام، 10/10/1373.
55.    خامنه‌ای، سیدعلی، سخنرانی در سی و دومین سالگرد رحلت امام خمینی;، 14/3/1400.
56.    خامنه‌ای، سیدعلی، سخنرانی نوروزی، 3/1/1399.
57.    خامنه‌ای، سیدعلی، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، قم: مؤسسه ایمان جهادی، 1392.
58.    خامنه‌ای، سیدعلی، ولایت و حکومت، تهران: صهبا، 1370.
59.    راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ قرآن، تحقیق داودی صفوان عدنان، ج1، بیروت: دار القلم، 1412ق.
60.    زبیدی، مرتضی، محمدبن محمد، تاج العروس، ج20، بیروت: دارالفکر، 1414ق.
61.    زمخشری، محمود بن عمر، اساس البلاغة، ج1، بیروت: دار صادر، 1979م.
62.    سبحانی، جعفر و محمدرضایی، محمد، اندیشه اسلامی1، قم: معارف، 1385.
63.    سبحانی، جعفر، الهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، ج2، قم: المرکز العالمی للدراسات، 1411ق.
64.    سروش محلاتی، محمد، ولایت در مغالطه و مصادره، تهران: میراث اهل قلم، 1397.
65.    سروش، عبدالکریم، آیین شهریاری و دینداری، تهران: صراط، 1376.
66.    سروش، عبدالکریم، هفته نامه جامعه مدنی، ش20، 1379.
67.    سمرقندی، نصربن محمد، تفسیر السمرقندى المسمى بحر العلوم‏، تحقیق عمر عمروی، ج2، بیروت: دارالفکر، بی‌تا.
68.    سید قطب، بن ابراهیم شاذلی، فی ظلال القرآن، ج4، بیروت: دارالشروق، 1425ق.
69.    شیخ مفید، محمد بن نعمان، المقنعة، قم: جامعه مدرسین، بی‌تا.
70.    طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج3، 4، 6، 11و17، بیروت: مؤسسة الاعلمی، بی‌تا.
71.    طباطبایی، سیدمحمدحسین، بررسی‌های اسلامی(به کوشش سیدهادی خسروشاهی)، قم: دارالتبلیغ اسلامی، 1396ق.
72.    طبرانی، سلیمان بن احمد، تفسیر القرآن العظیم(الطبرانى)، ج4، اربد اردن: دارالکتاب الثقافی، 2008م.
73.    طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران: ناصر خسرو، بی‌تا.
74.    طریحی، فخر الدین بن محمد، مجمع البحرین، تهران: مرتضوی، 1375.
75.    طوسی، محمد بن حسن، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، بیروت: دار الاندلس، بی‌تا.
76.    طوسی، محمد بن حسن، تلخیص الشافی، ج1، قم: انتشارات المحبین، 1382.
77.    عاملی، ابراهیم، تفسیر عاملی، ج5، تهران: صدوق، بی‌تا.
78.    عبدالرزاق، علی، اسلام و مبانی حکومت، با مقدمه محمد عماره، ترجمه محترم رحمانی و محمدتقی محمدی، تهران: سرایی، 1382.
79.    علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة، ج4، قم: نشر اسلامی، 1413ق.
80.    فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، ج10، بیروت: احیاء التراث العربی، بی‌تا.
81.    فراء، یحیی بن زیاد، معانی القرآن، ج2، بی‌جا: الهیئة المصریةالعامة للکتاب، بی‎تا.
82.    فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، ج3، قم: نشر هجرت، 1409ق.
83.    فضل‌الله، سیدمحمدحسین، من وحی القرآن، ج24، بیروت: دارالملاک، 1419ق.
84.    فیروزآبادی، محمدبن یعقوب، القاموس المحیط، ج4، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1415ق.
85.    فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، ج2، قم: دار الهجرة، 1414ق.
86.    قمشه‌ای، محمدرضا، حاشیه تمهید القواعد، رساله ولایت، تهران: انجمن فلسفه ایران، 1355.
87.    کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج1، 6و8، تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1407ق.
88.    لاریجانی، صادق، «مبانی مشروعیت حکومتها»، فصلنامه الهیات و حقوق، ش3، 1381.
89.    مجتهد شبستری، محمد، ایمان و آزادی، تهران: طرح نو، 1379.
90.    مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج23، 32و37، بیروت: احیاء التراث العربی، 1403ق.
91.    محقق کرکی، علی بن حسین، رسائل المحقق الکرکی، ج1، قم: کتابخانه آیةالله مرعشی;، 1409ق.
92.    محمدیان، ملیحه، «قرآن و حاکمیت پیامبر اعظم»، پژوهشهای قرآنی، ش46و47، 1385.
93.    مراغی، احمد مصطفی، تفسیر المراغی، ج25، بیروت: دارالفکر، بی‌تا.
94.    مشیری، مهشید، فرهنگ زبان فارسی، تهران: سروش، 1374.
95.    مصباح یزدی، محمدتقی، حکیمانه‌ترین حکومت، قم: مؤسسه امام خمینی;، 1394.
96.    مصباح یزدی، محمدتقی، خداشناسی، تحقیق امیررضا اشرفی، قم: مؤسسه امام خمینی;، 1389.
97.    مصباح یزدی، محمدتقی، معارف قرآن، قم: مؤسسه امام خمینی;، 1393.
98.    مصباح یزدی، محمدتقی، ولایت فقیه، قم: مؤسسه امام خمینی;، 1389.
99.    مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه، ج2و20، تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1371.
100.    مکارم شیرازی، ناصر، پیام قرآن، ج10، تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1386.
101.    مکارم شیرازی، ناصر، مدیریت و فرماندهی در اسلام، قم: نسل جوان، چ12، 1389.
102.    نائینی، میرزاحسین، تنبیه الامة و تنزیه الملة، قم: بوستان کتاب، 1388.
103.    نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج21و40، تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1374.
104.    نصری، عبدالله، «تکامل انسان، هدف بعثت انبیا»، کتاب نقد، ش2و3، 1376.
105.    نهضت آزادی، تفصیل و تحلیل ولایت مطلقه فقیه (بیانیه)، 1367.

  • تاریخ دریافت 18 خرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 25 شهریور 1403
  • تاریخ پذیرش 25 شهریور 1403