دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سیدهاشم حسینی بوشهری juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juدبیر تحریریه محمدعلی لیالی juهیات تحریریه محسن اراکی علیرضا اعرافی حسین جوان آراسته سیدهاشم حسینی بوشهری عسگر دیرباز محمود رجبی محسن قمی عباس کعبی محمدعلی لیالی " />
فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

تحلیل اصل «تکلیف‌محوری» و «نتیجه‌گرایی»  در اندیشة علامه مصباح

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه فلسفه مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره قم
چکیده
سیاست‌ورزی همانند دیگر پدیده‌های انسانی بر پایه‌هایی نظری استوار است. سیاست‌ورزی در پارادایم ایمانی‌ آن بر اصل تکلیف‌محوری مبتنی است. پژوهش حاضر بر اساس منظومة فکریِ حکیمِ سیاست‌ورزِ معاصر، علامه محمدتقی مصباح یزدی در صدد است، پس از ایضاح مفهومی، اصل مزبور را تحلیل کرده رابطة آن را با «نتیجه‌گرایی» در اندیشة ایشان روشن کند. یافته‌های تحقیقِ حاضر که با روش توصیفی ـ تحلیلی سامان یافته است، حاکی از آن است که هرچند بر اساس نظریة وجوب بالقیاس در فلسفة ارزش‌ها، باید غایت‌گرایی را نظریة صحیح در سیاست‌ورزیِ مؤمنانه دانست، اما توجه به دوگونگیِ نتیجه و منحصرنبودن آن در نتایج مادی و ظاهری، تام‎نبودن صِرفِ کنش‎گریِ فاعل سیاسی برای حصول نتیجه و علم محدود انسان نسبت به همة نتایج و مصالح و مفاسدِ واقعی، از عدم تنافیِ نتیجه‌گرایی با تکلیف‌محوری حکایت دارد. با این تحلیل، افزون بر انسجام درونیِ دیدگاه علامه مصباح، می‌توان نتیجه گرفت که بیانات امامین انقلاب دربارة تکلیف‌گرایی نیز نه تنها با اصل فلسفیِ نتیجه‌گرایی ناسازگار نیست، بلکه در راستای همین اصل ارزیابی می‌شود. بدین‎سان، سیاست‌ورزِ مؤمن باید در گام نخست، وظیفه را به درستی تشخیص داده به دور از هرگونه فشار یا غرضِ سیاسی، بر اساس حجت شرعی، حق را محور قرار داده و طبق تکلیف عمل کند تا به مصالح واقعیِ مترتب بر آن دست یابد.   
کلیدواژه‌ها

1.    نهج البلاغه.
2.    ابن أبی جمهور، محمد بن زین الدین‏، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، محقق / مصحح: مجتبى عراقى، ج1، ‏قم: دار سیدالشهداء للنشر، 1405ق.
3.    ابـوهـلال عسـکری، حسن بن عبدالله،‌ الفروق فی اللغة،‌ بیروت:‌ دار الآفاق الجدیدة، 1400ق.
4.    امام خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام خمینی، ج13و21، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، چ5، 1389.
5.    حـازمی، عبدالرحمن بن سعید،‌ التوجیه الاسلامی لاصول التربیة، ‌مکه مکرمه: جامعة ام القری، 1424ق.
6.    حرانی، حسن ‌بن ‌علی، تحف العقول، قم: دار الحدیث، 1383.
7.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در بیست و دومین سالگرد رحلت امام خمینی1 در حرم امام، 14/3/1390.
8.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار با کارگزاران حج، 16/2/1371.
9.    خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با دانشجویان،  6/5/1392.
10.    دهخدا، علی‌اکبر، لغتنامه دهخدا، زیر نظر محمد معین و سیدجعفر شهیدی، ج29، تهران: مؤسسه لغت‌نامه دهخدا و دانشگاه تهران، چ2، 1378.
11.    راغب اصفهانی، حسین ‌بن ‌محمد، مفردات الفاظ القرآن، بیروت: ‏دار القلم، 1416ق.
12.    طوسى، محمد بن الحسن‏، مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد، ج2، بیروت: مؤسسه فقه الشیعة، 1411ق.
13.    علی‌بابایی، غلامرضا، فرهنگ سیاسی آرش، تهران: نشر آشیان، 1382.
14.    فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، تحقیق: الدکتور مهدی المخزومی و الدکتور ابراهیم السامرائی، ج7، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1408ق.
15.    کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج5، تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1365.
16.    مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج44، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چ2، 1403ق.
17.    مصباح یزدی، محمدتقی، بیانات در جلسة اعضای شورای مرکزی کانون طلوع، 3/3/1395.
18.    مصباح یزدی، محمدتقی، بیانات در جلسة جبهة پایداری، 11/6/1392.
19.    مصباح یزدی، محمدتقی، بیانات در جلسه با اعضای جبهة پایداری، 27/1/1394.
20.    مصباح یزدی، محمدتقی، بیانات در جلسه با اعضای جبهه پایداری، 8/4/1398.
21.    مصباح یزدی، محمدتقی، بیانات در جمع جبهه پایداری مشهد، 12/4/1392.
22.    مصباح یزدی، محمدتقی، بیانات در جمع طلاب و نیروهای حزب اللهی استان اصفهان، 26/10/1390.
23.    مصباح یزدی، محمدتقی، بیانات در جمع گروه تفسیر وعلوم قرآنی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی;، 4/12/1390.
24.    مصباح یزدی، محمدتقی، بیانات در دفتر مقام معظم رهبری «دام ظله» در قم، 26/4/1392.
25.    مصباح یزدی، محمدتقی، بیانات در منزل آقای زارعی، 16/3/1392.
26.    مصباح یزدی، محمدتقی، پند جاوید: شرح وصیت امیرالمؤمنین على7 به فرزندش امام حسن مجتبى‌7، نگارش: علی زینتی، ج1، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی;، چ5، 1394.
27.    مصباح یزدی، محمدتقی، سخنرانی در اجلاس سراسری دبیران تهران: مدرسه شهدا، 5/6/1394.
28.    مصباح یزدی، محمدتقی، سخنرانی در جمع گروهی از اساتید و اعضای هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی;، 26/3/1392.
29.    مصباح یزدی، محمدتقی، نظریة حقوقی اسلام، تحقیق و نگارش: محمدمهدى نادرى قمى و محمدمهدى کریمى‌نیا، ج1، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی;، چ6، 1396.
30.    مصباح یزدی، محمدتقی،‌ نظریة سیاسی اسلام، چ دوم، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی;، 1378.
31.    مصباح یزدی، محمدتقی، نگاهی گذرا به نظریة ولایت فقیه، تدوین و نگارش: محمدمهدی نادری قمی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی1، 1382.
32.    https://mesbahyazdi.ir/node/8087.
33.    https://www.mesbahyazdi.ir/node/5412.

  • تاریخ دریافت 25 بهمن 1402
  • تاریخ بازنگری 28 اسفند 1402
  • تاریخ پذیرش 28 اسفند 1402