دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سیدهاشم حسینی بوشهری juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juدبیر تحریریه محمدعلی لیالی juهیات تحریریه محسن اراکی علیرضا اعرافی حسین جوان آراسته سیدهاشم حسینی بوشهری عسگر دیرباز محمود رجبی محسن قمی عباس کعبی محمدعلی لیالی " />
فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

تأملی در رابطه نظریه ولایت مطلقه فقیه امام خمینی و نظریه منطقة الفراغ شهید صدر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 عضو هیات علمی استادیار گروه حقوق دانشکده علوم انسانی دانشگاه آیت الله العظمی بروجردی( نویسنده مسئول) M.akbari@abru.ac.ir
2 دانشیار گروه حقوق دانشگاه آیت الله العظمی بروجردی(ره)
3 دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه آیت الله العظمی بروجردی
چکیده
از مهم‎ترین نظریات فقه سیاسی شیعه  ـ که در تکمیل و راستای هم‎دیگر هستند ـ منطقة الفراغ و ولایت مطلقه فقیه است. مطابق با نظریه منطقة الفراغ شهید صدر، حاکم اسلامی این حق را دارد که مستقلاً اقدام به قانون‎گذاری کند و بایدها و نبایدهایی را تعیین کند که علاوه بر جایگاه قانونی، مانند دستورات خداوند، واجب الاطاعه باشند. بنابراین، این حق تنها برای معصوم نیست، بلکه در عصر غیبت معصوم، برای حاکم جامع الشرائط اسلامی نیز وجود دارد. مطابق با نظریه ولایت مطلقه فقیه امام خمینی1، در نبود معصوم، فقیه عادلی که توانایی تشکیل حکومت را داشته باشد نیز به اندازه پیامبر و ائمه هدی: که موفق به دست گرفتن حکومت شدند، دارای اختیارات حکومتی خواهد بود. نقطه وصل و مهم‎ترین وجه اشتراک این دو نظریه، حق حکومت و مشروعیت ولایت فقیه در عصر غیبت و مهم‎ترین تفاوت آن‎ها در گستره اختیارات آن‎هاست. در منطقة الفراغ، حاکم حق عبور از واجبات شرعی و الزامات قانونی را ندارد. اما در ولایت مطلقه فقیه، حاکم در صورت صلاح‎دید، ولو به طور موقت حق تعطیلی واجبات و نقض قانون را در راستای مصلحت نظام اسلامی دارد؛ زیرا حکومت اسلامی از احکام اولیه اسلام شمرده می‎شود.   
کلیدواژه‌ها

1.    قرآن کریم.
2.    ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج8و15، بیروت: دار صادر، چ3، 1414ق.
3.    ابن عاشور، محمد الطاهر، تفسیر التحریر و التنویر، ج4، تونس: دارالتونسیة، 1420ق.
4.    ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، ج5، مشهد مقدس: آستان قدس رضوی7، 1408ق.
5.    ابوزید العاملی، احمد، محمدباقر الصدر السیرة و المسیرة فی حقائق و وثائق، ج4، بیروت: نشر العارف للمطبوعات، ۲۰۰۷م.
6.    امام خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیلة، ج2، تهران: ‏‏مؤسسه چاپ و نشر عروج(‏‏وابسته به‏‏ ‏‏مؤسسه‏‏ ‏‏تنظیم و نشر آثار امام خمینی;)، 1392.
7.    امام خمینی، سیدروح‌الله، شؤون و اختیارات ولایت فقیه، ترجمه مباحث ولایت فقیه از کتاب البیع، تهران: ‏‏وزارت ارشاد اسلامی، 1365.
8.    امام خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ج3، 5، 6، 13، 20و21، تهران: ‏‏مؤسسه چاپ و نشر عروج(‏‏وابسته به‏‏ ‏‏مؤسسه‏‏ ‏‏تنظیم و نشر آثار امام خمینی;)، 1379.
9.    امام خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، تهران: ‏‏مؤسسه چاپ و نشر عروج(‏‏وابسته به‏‏ ‏‏مؤسسه‏‏ ‏‏تنظیم و نشر آثار امام خمینی;)، چ24، 1390.
10.    امینی، عبدالحسین احمد، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، ج1، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1994م.
11.    انصاری، مرتضی، مطارح الانظار، قم: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث، 1404ق.
12.    بحرانی، سیدهاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، ج2، قم: مؤسسة البعثة، 1415ق.
13.    تمیمی آمدی، عبدالواحد ‌بن ‌محمد، غرر الحکم و درر الکلم، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى قم، 1366.
14.    جزائری، سیدنعمت‌الله، عقود المرجان فی تفسیر القرآن، ج1، قم: نور وحی، 1388.
15.    جوادی آملی، عبدالله، حق و تکلیف در اسلام، قم: مرکز نشر اسراء، 1388.
16.    جوادی آملی، عبدالله، ولایت فقیه؛ ولایت فقاهت و عدالت، قم: اسراء، 1389.
17.    دکمجیان، هرایر، جنبش‌های اسلامی معاصر در جهان عرب، ترجمه حمید احمدی، تهران: انتشارات کیهان، چ5، ۱۳۸۸.
18.    دوخی، فلاح عبدالحسن، منطقة الفراغ التشریعی، قم: مرکز المصطفی9 العالمی، چ3، 1398.
19.    راغب اصفهانی، مفردات غریب القرآن، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، بی‌تا.
20.    زمانی، محمود، «نقش زمان و مکان در اجتهاد از منظر شهید صدر»، مجله فقه اهل بیت، ش46، بی‌تا.
21.    سبزواری، سیدعبدالاعلی، مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن، ج8، بی‌جا: دفتر آیةالله سبزواری، چ2، 1409ق.
22.    شعراوی، محمد متولی، تفسیر الشعراوی، ج4، بیروت: اخبار الیوم، 1991م.
23.    شهید صدر، سیدمحمدباقر، اقتصادنا، بی‌جا: مرکز تحقیقات و مطالعات تخصصی شهید صدر، 1424ق.
24.    شهید صدر، سیدمحمدباقر، الاسلام یقود الحیاة، بی‌جا: مرکز تحقیقات و مطالعات تخصصی شهید صدر، بی‌تا.
25.    شهید صدر، سیدمحمدباقر، الفتاوی الواضحة، بی‌جا: مرکز تحقیقات و مطالعات تخصصی شهید صدر، 1422ق.
26.    شهید صدر، سیدمحمدباقر، مباحث الاصول، مقدمه حسینی حائری، ج1، قم: بی‌نا، ۱۴۰۷ق.
27.    صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن، ج7، بی‌جا: الامیره، بی‌تا.
28.    طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج4، بیروت: مؤسسه اعلمی للمطبوعات، 1997م.
29.    طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج3، تهران: ناصر خسرو، 1372.
30.    طنطاوی، محمدالسید، تفسیر الوسیط للقرآن الکریم، ج3، مصر: النهضة، 1997م.
31.    طوسی، ابوجعفر محمد بن الحسن، کتاب الغیبة، ج3، بیروت: دارالمعارف الاسلامیة، 1411ق.
32.    عمید زنجانی، عباسعلی، مبانی اندیشه سیاسی اسلام، تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، 1379.
33.    فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، ج4، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1424ق.
34.    کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج2، بیروت: منشورات الفجر، 1407ق.
35.    مغنیه، محمدجواد، تفسیر الکاشف، ج2، بیروت: دارالانوار، چ4، 1424ق.
36.    مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج3، تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1387.
37.    مکارم شیرازی، ناصر، دائرة المعارف فقه مقارن، ج1، قم: انتشارات مدرسه امام علی بن ابی‎طالب7، 1427ق.

  • تاریخ دریافت 17 اسفند 1402
  • تاریخ بازنگری 10 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 10 خرداد 1403