دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سیدهاشم حسینی بوشهری juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juدبیر تحریریه محمدعلی لیالی juهیات تحریریه محسن اراکی علیرضا اعرافی حسین جوان آراسته سیدهاشم حسینی بوشهری عسگر دیرباز محمود رجبی محسن قمی عباس کعبی محمدعلی لیالی " />
فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

سیر تحول مفهوم ملت در تاریخ معاصر ایران از «ملی‌گرایی» باستان‌گرایانه تا «ملت‌گرایی» اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تاریخ اندیشه معاصر موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)
چکیده
مفهوم ملت یکی از مهم ترین مفاهیم تاریخ و اندیشه معاصر ایران است. از ابتدای قاجار تا نهضت تحریم، واژه «ملت» در ادبیات عمومی، به معنای کیش و آیین به کار می‌رفت. با شکل‌گیری جنبش‌های اجتماعی مردم ایران، به مرور واژه «ملت» به معنای جدید؛ یعنی جمعیتی که دارای یک هویت مستقل هستند، به کار رفت. این مفهوم چنان در تاریخ عینیت یافت که در دوران انقلاب اسلامی به یکی از ‌واژه‌های کلیدی اندیشه رهبران انقلاب اسلامی تبدیل شد. سؤال تحقیق، چگونگی سیر مفهوم «ملت» و تحقق عینی آن در تاریخ معاصر ایران است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد مفهوم جدید «ملت» در ایران معاصر در پی تجربه‌های بزرگ تاریخی که جنبش‌های اجتماعی و جریان بیداری اسلامی را رقم زدند،  باورپذیر و امکان‌پذیر شد. این تجربه‌ها که ذیل ملت اسلام (به معنای کیش و آیین) شکل گرفت، مردم ایران را به یک «ملت» به معنای جدید تبدیل کرد.   
کلیدواژه‌ها

1.    قرآن کریم.
2.    آجودانی، ماشاءالله، مشروطه ایرانی، تهران: نشر اختران، 1382. 
3.    آشوری، داریوش، «ملیت و قومیت ایران: از امپراطوری به دولت ـ ملت»، ماهنامه ایران فردا، ش18، آذر 1394.
4.    آشوری، داریوش، دانشنامه سیاسی، تهران: مروارید، ۱۳۸۰.
5.    اخوان زنجانی، جلیل، پژوهش واژه‌های سریانی در زبان فارسی، تهران: انتشارات بهمن، ۱۳۶۹. 
6.    افرا، هادی و فیض، رضا، «تبارشناسی مفهوم هویت در گفتمان‌های سیاسی ایران معاصر»، مجلة علوم اجتماعی دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، ش1، بهار و تابستان، 1392. 
7.    امام خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ج4، 8، 10، 13، 14و20، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، 1385. 
8.    بابایی زارچ، علی‌محمد، امت و ملت در اندیشه امام خمینی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1383. 
9.    براون، ادوارد، انقلاب مشروطیت ایران، تهران: کویر، 1380. 
10.    بهروز، مازیار، شورشیان آرمان‌خواه، ترجمه مهدی پرتوی، تهران: نشر ققنوس، ‌1380.
11.    پورابراهیم اهوازی، محمدصادق، بررسی مفهوم ملت در‌‌ اندیشه سیاسی نائینی، ۱۳۹۷، مندرج در پایگاه شبکه اجتهاد به آدرس: http://ijtihadnet.ir
12.    تقی‌زاده، سیدحسن، «نکات و ملاحظات، بی‌قیدان و سیاستچیان»، مجلة کاوه، سال دوم (دوره جدید)، ش9، فروردین1291. 
13.    جعفریان، رسول، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی ـ سیاسی ایران (1357-1320)، تهران: نشر علم، چ13، 1389. 
14.    جمالزاده، ناصر، «جایگاه مردم در اندیشه و عمل سیاسی علمای شیعه از جنبش تنباکو تا انقلاب اسلامی»، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق7، ش22، تابستان1383. 
15.    حصوری، علی، ضحاک، تهران: نشر چشمه، 1370. 
16.    خمینی، سیداحمد، مجموعه آثار یادگار امام;، ج1، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، 1385. 
17.    رامپوری، محمد بن جلال‌الدین غیاث‌الدین، غیاث اللغات، تهران: انتشارات امیرکبیر، 1393. 
18.    زیبا‌کلام، صادق و مسعود رستمی، «رویکرد ایدئولوژیک حزب توده نسبت به جامعۀ مدنی: 1320-32»،‌ فصلنامه مطالعات سیاسی، سال دهم، ش39، بهار 1397. 
19.    طباطبایی، سیدمحمدحسین، ترجمه المیزان، ترجمه محمدباقر موسوی، ج5، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۲. 
20.    طیب، سیدعبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج2، قم: مؤسسه سبطین، 1386. 
21.    عالم، عبدالرحمن، علم بنیادهای سیاست، تهران: نشر نی، ١٣٨٠. 
22.    فتح‌اللهی، محمدعلى، «تحول مفهوم ملیت در عصر مشروطیت»، مجله حوزه، ش137، آذر و دی 1385. 
23.    قاسمی، محمدعلی، «دیالکتیک امت و ملت در آراء امام خمینی»، فصلنامه مطالعات راهبردی، ش3، پاییز 1389. 
24.    قاضی، ابوالفضل، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، ج1، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1373.  
25.    قاضی‌زاده، کاظم، با هم‌کاری ضیایی‌فر، سعید، اندیشه‌های فقهی سیاسی امام خمینی;، تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری، 1377. 
26.    کاتوزیان، هما، دولت و جامعه در ایران، تهران: نشر مرکز، 1379. 
27.    کاتم، ریچارد، ناسیونالیسم در ایران، ترجمه احمد تدین، تهران: انتشارات کویر، 1371. 
28.    کچویان، حسین، تطورات گفتمان های هویتی در ایران، تهران: نشر نی، 1384. 
29.    گولد، جولیوس و کولب، ویلیام، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه باقر پرهام، تهران: مازیار، 1392. 
30.    مجتهدزاده، پیروز، جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی، تهران: سمت، 1381. 
31.    کاظم‌زاده ایرانشهر، «ملیت و روح ملی ایران»، مجله ایرانشهر، سال دوم، ش4، 13۰۲. 
32.    محرمی، غلامحسین، تاریخ تشیع از پیدایش تا عصر غیبت صغری، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی;،  1386. 
33.    مختار عمر، احمد، المعجم اللغة العربیة المعاصرة، ج3، قاهره: عالم‌الکتب، 2008م. 
34.    مشایخی، مهرداد و غفاریان، متین، «نهال ملی‌گرایی در خاک چپ»، شهروند، ش8، تیرماه 1386، آدرس اینترنتی: http://ensani.ir/fa/article/45250. 
35.    مطهری،‌ مرتضی، خدمات‌ متقابل‌ اسلام‌ و ایران، قم: انتشارات‌ صدرا، ۱۳۷۳. 
36.    معین، محمد، فرهنگ دو جلدی معین، تهران: انتشارات ادنا، 1386. 
37.    ناظم الاسلام کرمانی، محمد، تاریخ بیداری ایرانیان، ج1و2، تهران: آگاه، 1362. 
38.    نجفی، موسی، «فرآیند سکولاریزاسیون مفهوم ملت در ایران»، کتاب نقد، ش22، 1381. 
39.    نوذری، عزت‌الله، تاریخ احزاب سیاسی در ایران، شیراز: نوید، 1380. 
40.    هابزام، ای جی، ملت و ملی‌گرایی پس از 1780، ترجمه جمشید احمدپور، مشهد: شهر نیکا، 1381. 
41.    هولاب، رابرت و هابرماس، یورگن، نقد در حوزه عمومی، ترجمه حسین بشیریه، تهران: نشر نی، 1375. 

  • تاریخ دریافت 20 فروردین 1402
  • تاریخ بازنگری 01 دی 1402
  • تاریخ پذیرش 01 دی 1402