دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سیدهاشم حسینی بوشهری juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juدبیر تحریریه محمدعلی لیالی juهیات تحریریه محسن اراکی علیرضا اعرافی حسین جوان آراسته سیدهاشم حسینی بوشهری عسگر دیرباز محمود رجبی محسن قمی عباس کعبی محمدعلی لیالی " />
فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی

بررسی سفته‌بازی با روی کرد فقه حکومتی در راستای تحقق حکمرانی اقتصادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش آموخته حوزه علمیه و عضو هیأت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی
چکیده
سفته‌بازی در فقه، اصطلاح خاصی محسوب نمی‌شود و زیرمجموعه بیع و کسب درآمد از طریق خرید و فروش قرار می‌گیرد. کسب درآمد از طریق سفته‌بازی و خرید و فروش با روی کرد فقه فردی، فی‌نفسه جایز است. اما با روی کرد فقه حکومتی (روی کردی که در آن تأثیرات فتوا در نحوه اداره جامعه توسط حاکمیت نیز دیده می‌شود و پاسخ به استفتا از سوی حاکمیت در جوامع اسلامی معمولاً نیازمند چنین روی کردی است) الزاماً به همین نتیجه ختم نمی‌شود. در شرایطی که بسیاری از سودجویان با سفته‌بازی در بازار ارز، سکه، طلا، مسکن، خودرو و حتی مصالح ساختمانی ثبات بازار را هدف قرار می‌دهند و زمینه اضرار به میلیون‌ها نفر از مردم کشور را فراهم می‌کنند، نمی‎توان به‌راحتی عمل شان را سفته‎بازی مجاز دانست. نتایج تحقیق حاضر که به روش اجتهادی و با روی کرد فقه حکومتی به سرانجام رسیده نشان می‌دهد، اگر سفته‌بازی باعث اختلال نظام شود و جامعه را به سمت بحران سوق دهد و به بی‌ثباتی بازار و قیمت‌ها منجر شود، ممنوع است، حتی اگر حاکم شرع حکمی در این زمینه صادر نکرده باشد. هم چنین بر اساس نظریه منطقة الفراغ، حاکم اسلامی می‌تواند با لحاظ مفاسد مترتب بر چنین معاملاتی یا با احراز مصلحت در ممنوعیت سفته‌بازی، آن را منع کند.   
کلیدواژه‌ها

1.    قرآن کریم.
2.    نهج البلاغه.
3.    ابن ادریس حلی، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چ2، 1410ق.
4.    ابن فهد حلی، جمال‌الدین، احمد بن محمد اسدی، المهذب البارع فی شرح المختصر النافع،‌ ج2، قم:‌ دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم، 1407ق.‌
5.    امام خمینى، سیدروح‌الله، تحریر الوسیلة، ج1، قم: مؤسسه مطبوعات دارالعلم، بی‌تا.
6.    امام خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ج16، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، چ4، ص1386.
7.    امام خمینی، سیدروح‌الله، ولایت ‌فقیه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، 1381.
8.    انصارى، مرتضى بن محمدامین، فرائد الأصول، ج2، قم: مجمع الفکرالاسلامی، چ9، 1428ق.
9.    انصاری، مرتضى بن محمدامین، کتاب المکاسب، ج2و6، قم: مجمع الفکرالاسلامی، کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى;، 1415ق.
10.    باقی‌زاده، محمدجواد و امیدی‌فر، عبدالله، «ضرورت حفظ نظام و منع اختلال در آن در فقه امامیه»، شیعه‌شناسی، دوره دوازدهم، ش47، پیاپی 47، مهر 1393.
11.    تفضلی، فریدون، اقتصاد کلان، تهران: نشر نی، چ14، 1383.
12.    حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک على الصحیحین، ج2، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1411ق.
13.    حر عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج17، قم: مؤسسه آل البیت:، 1409ق.
14.    حسنی، سیدحمیدرضا و علی‌پور، مهدی، «روش‌شناسی اجتهاد و اعتبارسنجی معرفتی آن»، روش‌شناسی علوم‌ انسانی، دوره سیزدهم، ش50، 1386.
15.    حسینى عاملى، سیدجواد بن محمد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمه، ج12، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، 1419ق.
16.    حسینی‌ مراغی، سیدمیرعبدالفتاح ‌بن ‌علی، العناوین الفقهیة‌، ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم‌، 1417ق‌.
17.    خطیبی، مهدی، «روش‌شناسی استنباط حکم شرعی»، عیار پژوهش در علوم انسانی، ش15، 1396.
18.    رستمی، محمدزمان و رستمی، محمدهادی، «تبیین چالش‌های سفته‌بازی غیر طبیعی در بازار سهام و عدم جواز آن از منظر اقتصاد و با روی‌کردی به اسلام»، مطالعات اقتصاد اسلامی، ش24، 1399.
19.    سبزواری، سیدعبدالأعلی‌، مهذّب الأحکام فی بیان الحلال والحرام،‌ ج1، قم: مؤسسة المنار، چ4، ‌1413ق‌.
20.    شبر، عبدالله، ‏الأصول الأصلیة و القواعد الشرعیة، قم: کتاب‌فروشی مفید، 1404ق.
21.    شهید ثانى، زین‌الدین بن على، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (ط - الحدیثة)، ج3، قم: کتابفروشى داورى، 1410ق.
22.    صدر، سیدمحمدباقر، اقتصادنا، قم‏: مرکز الأبحاث والدراسات التخصّصیة للشهید الصدر، 1424ق.
23.    صدوق، محمد بن علی، علل الشرائع، ج2، قم: کتابفروشی داوری، 1385/1966م.
24.    ضیائی‌فر، سعید، فلسفه علم فقه، بی‌جا: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم‌ انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1392.
25.    طوسى، ابوجعفر، محمد بن حسن، ‌الاستبصار فیما اختلف من الأخبار،‌ ج3، تهران: دارالکتب الاسلامیة، ‌1390ق‌.
26.    طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج7، تهران: دارالکتب الاسلامیة، چ4، 1407ق.
27.    علامه حلّى، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى، ‌مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، ج5، قم:‌ دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین، چ2،‌ 1413ق.‌
28.    علامه حلّى، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى، ‌نهایة الإحکام فی معرفة الأحکام‌، ج2، قم: مؤسسه آل البیت:‌، 1419ق‌.
29.    علامه حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى، تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة، ج2، قم: مؤسسة امام صادق7، 1420ق‌.
30.    علامه حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب‌، ج15، مشهد مقدس: مجمع البحوث الإسلامیة،‌ ‌1412ق‌.
31.    فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة ـ المکاسب المحرمة‌، قم: مرکز فقهی ائمة اطهار:، 1427ق‌.
32.    فرجی، یوسف، پول، ارز و بانکداری، تهران: چاپ و نشر بازرگانی، چ26، 1400.
33.    کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج5، تهران: دارالکتب الاسلامیة، چ4، 1407ق.
34.    لعلی سرابی، امیر، مصباحی‌مقدم، غلامرضا، «معاملات سفته‌بازی در بازار آتی و انطباق آن با موازین اسلامی»، چشم انداز مدیریت مالی، ش4، 1390.
35.    محقق کرکى، على بن حسین، رسائل المحقق الکرکی‌، ج3، قم: کتابخانه آیةالله مرعشى نجفى و دفتر نشر اسلامى‌، ‌1409ق.
36.    مرتضوی‌نژاد، سیدمهدی و میرباقری، سیدمحمدمهدی، «روش‌شناسی فقه حکومتی»، پژوهش‌نامه میان‌رشته‌ای فقهی، ش10، 1396.
37.    مشکینی، علی، مصطلحات الفقه، نرم‌افزار جامع فقه اهل بیت:.
38.    مکارم شیرازى، ناصر، دائرة المعارف فقه مقارن، قم: انتشارات مدرسه امام على بن ابی‌طالب7، 1427ق.
39.    نائینی، میرزاحسین، تنبیه الامة و تنزیه الملة، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1424ق.
40.    نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج14، بیروت: داراحیاء التراث العربی، چ7، 1402ق.
41.    نراقى، مولى احمد بن محمدمهدی،‌ رسائل و مسائل‌، ج2، قم: کنگره نراقیین ملامهدى و ملااحمد، 1422ق.
42.    واسطی، عبدالحمید، الگوریتم اجتهاد، بی‌جا: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چ2، 1401.
43.    واعظ، محمد؛ معینی، شهرام، «سفته‌بازی کوتاه‌مدت در بازارهای اقتصادی و مالی (بررسی فقهی ـ اقتصادی)»، جستارهای اقتصادی، ش20، 1392.

  • تاریخ دریافت 28 آبان 1402
  • تاریخ بازنگری 30 دی 1402
  • تاریخ پذیرش 30 دی 1402