دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سید ابراهیم رئیسی juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juقائم مقام سردبیر محمدعلی لیالی" />

جایگاه فقهی شفافیت اطلاعات حکومت اسلامی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

حوزه علمیه قم

چکیده

تبیین جایگاه فقهی شفافیت اطلاعات دولت، محور مطالعات این جستار بوده و به دنبال یافتن پاسخ به این سؤال که «اقتضای اصول، قواعد و ادله فقهی پیرامون دسترسی آزاد به اطلاعات دولت چیست؟» این نوشتار به انجام رسید. گرچه در سال‎های اخیر، برخی محققین به موضوع شفافیت در منابع دینی پرداخته‎اند، اما هنوز جوانب این بحث از منظر فقه به شکل کامل روشن نگردیده است و همین امر ضرورت تحقیق فقهی در اطراف این موضوع را روشن می‎سازد.
پژوهش پیش رو مبتنی بر فرضیه محدودیت شفافیت اطلاعات حکومت انجام شد و تحقیقات صورت‎گرفته به روش اجتهادی مرسوم ـ در آیات کتمان، مشورت، نهی از منکر و ادای امانت، روایات واردشده پیرامون اظهار علم، مشورت، پرهیز از حضور در مواضع تهمت، شیوه حکومتی امیر المؤمنین  و ...، سیره عملی معصومین: و قواعد فقهی ـ بر خلاف پیش‎فرض نخست، لزوم شفافیت در معنای موسع را نتیجه داد. در ادامه با عداد استثناءات شفافیت، راه کار فقهی سنجش مرجحات باب تزاحم، به عنوان راه حل تزاحم پیش‎آمده در مصالح و مفاسد متقابل، ارائه گردید.

کلیدواژه‌ها


1. قرآن کریم.
2. نهج البلاغه.
3. ابن‏ابى‏حاتم، عبدالرحمن، تفسیر القرآن العظیم، ج1، ریاض: مکتبة نزار مصطفى الباز، 1419ق.
4. اراکى، محسن، نظریة الحکم فی الإسلام، قم: مجمع اندیشه اسلامى، 1425ق.
5. امام خمینى، سید روح اللّه، المکاسب المحرمة، ج1، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى;، 1415 ق.
6. امام خمینى، سید روح اللّه، صحیفه نور، ج2، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱.
7. امام خمینى، سید روح اللّه، کتاب البیع، ج2، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى;، 1421ق.
8. بابازاده مقدم، حامد، «بررسی حق دسترسی به اطلاعات در ایران با تأکید بر مصوبات شورای اروپا»، علوم خبری، ش8 ، ۱۳۹۲.
9. بحرانى، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، ج1، قم: موسسة البعثة، 1415ق.
10. بهجت، محمد تقى، وسیلة النجاة، قم: انتشارات شفق، چ2، 1423ق.
11. بیابانی، غلامحسین؛ عصار، محمد تقی و مظفری، افسانه، «شفافیت رسانه‌ای در مقابله با جرم و فساد سازمان‌یافته»، رسانه، ش105، ۱۳۹۵.
12. تمیمى آمدى، عبد الواحد، غرر الحکم و درر الکلم، قم: دار الکتب الاسلامی، چ2، 1410ق.
13. جاور، حسین و اصولی یامچی، محدثه، «جایگاه فقهی مصلحت عمومی در محدودیت اطلاع رسانی»، فقه و حقوق ارتباطات، ش1، ۱۳۹۰.
14. جوادی آملی، عبد الله، ولایت فقیه، ویرایش محمد محرابی، قم: مرکز نشر اسراء، چ4، ۱۳۷۹.
15. حاجی، زهرا، «بررسی قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات و آثار آن در نظام حقوقی مطبوعات»، علوم خبری، ش9، ۱۳۹3.
16. حاجیان، رضا؛ دلشاد تهرانی، مصطفی و امینی حاجی آبادی، محمد رضا، «زمینه‌های شفافیت اطلاعات و عدالت اقتصادی از دیدگاه نهج البلاغه»، پژوهش‌های نهج البلاغه، ش55، ۱۳۹۶.
17. حبیب نژاد، سید احمد و عامری، زهرا، «ﺷﺎﺧﺺ‌ﻫﺎی ﺷﻔﺎﻓﻴﺖ ﺣﻜﻮﻣﺖ در اﺳﻼﻣﻲ (با تأکید بر حکومت علوی)»، حقوق اسلامی، ش49، ۱۳۹۵.
18. حر عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج12، 16و17، قم: مؤسسه آل البیت:، 1409ق.
19. حسن بن على7، امام یازدهم، التفسیر المنسوب إلى الإمام الحسن بن علی العسکری8، قم: مدرسة الإمام المهدی7، 1409ق.
20. حویزى، عبدعلى، تفسیر نور الثقلین، ج1و4، قم: اسماعیلیان، 1415ق.
21. خویى، سید ابو القاسم، مبانی تکملة المنهاج، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، 1422ق.
22. ساریخانی، عادل و اکرمی سراب، روح الله، «مبانی فقهی حق بر اطلاعات»، حکومت اسلامی، ش65، ۱۳۹۱.
23. سلیمان ده‌کردی، الهام و افراسیابی، علی، «حق دسترسی آزاد به اطلاعات در نظام حقوقی بین المللی و ملی»، مطالعات بین المللی پلیس، ش21، ۱۳۹۴.
24. سیفی مازندرانى، علی اکبر، مبانی الفقه الفعال فی القواعد الفقهیة الأساسیة، ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1425ق.
25. سیوطى، عبدالرحمن، الدر المنثور فى التفسیر بالمأثور، ج1، قم: کتاب‌خانه عمومى حضرت آیةالله العظمى مرعشى نجفى;، 1404ق.
26. شهید اول، محمد بن مکى، ذکرى الشیعة فی أحکام الشریعة، ج1، قم: مؤسسه آل البیت:، 1419ق.
27. صدر، سید محمد، ما وراء الفقه، ج6، بیروت: دار الأضواء للطباعة و النشر و التوزیع، 1420ق.
28. صدوق، محمد بن على بن بابویه، علل الشرائع، ج1، قم: کتاب‌فروشی داوری، 1385.
29. صدوق، محمد بن على بن بابویه، معانی الأخبار، قم: دفتر انتشارات اسلامى‏، 1403ق.
30. ضمیری، عبد الحسین و نصیری حامد، رضا، «حکمرانی مطلوب و نقش شفافیت در تحقق آن»، پژوهشنامه، ش52، ۱۳۸۹.
31. طاهری، محسن و ارسطا، محمدجواد، «بررسی تطبیقی مبانی اصل شفافیت از دیدگاه اسلام و نظریه حکمرانی خوب»، حقوق اسلام و غرب، ش3، ۱۳۹۵.
32. طاهری، محسن، ارسطا، محمد جواد و ملک افضلی، محسن، «مبانی و آثار اصل شفافیت از منظر اندیشه سیاسی اسلام»، سیاست متعالیه، ش24، ۱۳۹۸.
33. طبرانى، سلیمان بن احمد، التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم، ج1، اردن ـ اربد: دار الکتاب الثقافی، ۲۰۰۸م.
34. طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج1و9، تهران: ناصر خسرو، چ3، ۱۳۷۲.
35. طوسى، محمد بن حسن، الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، ج3، تهران: 139۰ق.
36. طوسى، محمد بن حسن، الأمالی، قم: دار الثقافة، 1414ق.
37. طوسى، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، ج1، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‎تا.
38. طوسى، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، ج8 ، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، چ3، 1387ق.
39. عیاشى، محمد بن مسعود، التفسیر، ج1، تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة،1380ق.
40. فیض، کاشانى، محمد بن شاه مرتضى، تفسیر الصافی، ج1، تهران: مکتبة الصدر، چ2، ۱۴۱۵ق.
41. قمی، عباس، منتهی الآمال، ج1، قم: هجرت، چ15، ۱۳۸۲.
42. کاشف الغطاء، حسن بن جعفر، أنوار الفقاهة ـ کتاب الوقف، نجف اشرف: مؤسسه کاشف الغطاء، 1422ق.
43. کاشف الغطاء، محمد حسین بن على، سؤال و جواب، بی‌جا: مؤسسه کاشف الغطاء، بی‌تا.
44. کرکى، على بن حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، ج1، قم: مؤسسه آل البیت:، چ2، 1414ق.
45. کشى، محمد بن عمر، رجال الکشی ـ إختیار معرفة الرجال ـ ، مشهد مقدس: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، 1409ق.
46. کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، ج1، 2و8 ، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چ4، 1407ق.
47. گلپایگانى، سید محمد رضا، الدر المنضود فی أحکام الحدود، ج1، قم: دار القرآن الکریم، 1412ق.
48. لنکرانى، محمد، تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة ـ الخمس و الأنفال، قم: مرکز فقهى ائمه اطهار:، 1423ق.
49. مجلسى، محمد باقر، بحار الأنوار، ج2و21، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چ2، 1403ق.
50. محقق داماد، سید مصطفى، قواعد فقه، تهران: مرکز نشر علوم اسلامى، چ12، 1406ق.
51. محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمة، ج6، قم: دار الحدیث، چ5، ۱۳۸۴.
52. مظفر، محمد رضا، أصول الفقه، تعلیقه زارعى، قم: بوستان کتاب، چ5، 1387.
53. معین، محمد، فرهنگ فارسی، ج1، تهران: ادنا، چ3، ۱۳۸۴.
54. مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، ج2، قم: کنگره شیخ مفید، 1413ق.
55. مکارم شیرازى، ناصر ، القواعد الفقهیة، ج2، قم: مدرسه امام امیر المؤمنین7، چ3، 1411ق.
56. منتظرى، حسینعلى، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة، ج2، قم: نشر تفکر، چ2، 1409ق.
57. میرزاى قمى، ابوالقاسم بن محمدحسن، قوانین الأصول، تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة، چ2، 1378ق.
58. نائینى، محمد حسین، فوائد الاُصول، ج4، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1376.
59. نائینى، محمد حسین، تنبیه الأمة و تنزیه الملة، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، 1424‍ق.
60. نجفى، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ج21، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چ7، 1404ق.
61. transparency international, "access to information", https://www.transparency.org/topic/detail/accesstoinformation, 29/5/2019.
62. United Nations Development Programme(undp), "Effective government requires transparency and integrity says UNDP", https://www.undp.org/content/undp/en/home/news-centre/news/2018, 18/7/2018.
63. Kaufmann, Daniel - Bellver, Ana, "Transparenting Transparency: Initial Empirics and Policy Applications", World Bank Policy Research Working Paper, 2005, (Available at: https://mpra.ub.uni-muenchen.de/8188).
64. Sturges, Paul, "What is This Absence Called Transparency", International Review of Information Ethics (IRIE), 2007, 7.
65. Lindstedt, Catharina - Naurin, Daniel, "Transparency Against Corruption. A Cross-Country Analysis", 20th World Congress of the International Political Science Association (IPSA), Fukuoka, Japan, 2006.
66. Wilkinson, peter, "10 anti-correption principles for state-owned enterprises", transparency international, 2017.