دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری juمدیرمسئول سید ابراهیم رئیسی juسردبیر سید هاشم حسینی بوشهری juقائم مقام سردبیر محمدعلی لیالی" />

مناسبات دینی و سیاسی حکومت صفوی «مطالعة موردی تأمین هزینه و بودجه های مراکز آموزشی و حوزه های علوم دینی»

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

سطح چهار حوزه و دانشجوی دکتری شیعه شناسی دانشگاه ادیان و مذاهب

چکیده

گسترش و ترویج تشیع را می توان به عنوان بزرگترین دستاورد صفویه تحت عنوان رسمی کردن مذهب تشیع، قلمداد نمود. این تحول مهم در اندیشه سیاسی حکومت صفوی و زمامداران آن با بیش دو قرن زمامداری (907-1135ق) بی تأثیر نبود و به ناچار، پیوندی بین دیانت و سیاست فراهم ساخت؛ به طوری که حمایت از روحانیت شیعی، ایجاد مناصب و ساختارهای دیوانی دینی را به دنبال داشت که تا پیش از این وجود نداشت. بدیهی است که این پیوند و رویکرد مذهبی، بدون درنظرگرفتن نهادها و مراکز آموزشی تأثیرگذار در تثبیت و ترویج آموزه‌های شیعی، غیر ممکن بود. در این دوره، ساخت و ساز مساجد و مدارس، مورد توجه قرار گرفت و اوقاف و بودجه هایی بدین منظور به آنها اختصاص یافت. نوشتار حاضر که به مطالعة موردی ارتباط سیاست و دیانت در عصر صفویه می-پردازد، با روشی تحلیلی ـ تاریخی، می کوشد داده های لازم را از منابع مختلف تاریخی، حول محور بودجه مراکز و مدارس علوم دینی در صفویه جمع نماید. نتایج به دست-آمده بیانگر آن است که محل تأمین بودجه این مراکز از وجوهات، موقوفاف، مستمری و بودجه های حکومتی، هدایا و کمک های خیّرین و درآمدهای شخصی بوده، امّا در کنار اوقاف و بودجه های دیگر، تأمین هزینه های این مراکز توسط حکومت صفوی به این کیفیت و گستردگی، امری جدید و در خور توجه، محسوب می شود.

کلیدواژه‌ها


1. ابن کلبعلی تبریزی، محمدزمان، فرائد الفوائد در احوال مدارس و مساجد، به کوشش رسول جعفریان، تهران: احیاء کتاب، 1373.
2. افندی اصفهانی، میرزاعبدالله، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، قم: خیام، 1401ق.
3. -------------------، گزارشی از کتاب فیروزه شجاعیه به جهت سده سنیه سلطان حسینیه، رسول جعفریان، بی‌جا، بی‌نا، 1378.
4. اولئاریوس، آدام، سفرنامه آدام اولئاریوس، بخش ایران، ترجمة احمد بهپور، تهران: سازمان انتشاراتی و فرهنگی ابتکار، 1363.
5. بیک‌منشی، اسکندر، تاریخ عالم آرای عباسی، محقق: ایرج افشار، ج2، تهران: امیرکبیر، 1382.
6. پارسادوست، منوچهر، شاه‌طهماسب اول، تهران: انتشار، چ2، 1381.
7. پولاک، یاکوب‌ادوارد، سفرنامه پولاک «ایران و ایرانیان»، ترجمة کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی، 1361.
8. تاورنیه، ژان باتیست، سفرنامه، ترجمة ابوتراب نوری، تهران: ناشران کتابخانه سنایی و کتابخانه تأیید، چ3، 1363.
9. تحویلدار اصفهان، میرزاحسین‌خان، جغرافیای اصفهان، به کوشش منوچهر ستوده، تهران: دانشگاه تهران، 1342.
10. جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج1، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1379.
11. ----------، سیاست و فرهنگ روزگار صفوی، ج2، تهران: علم، 1388.
12. چلبی، اولیا، سیاحتنامه اولیا چلبی، (قسمت آذربایجان و تبریز) به قلم حسین نخجوانی، تبریز: شفق، 1338.
13. حسینی خاتون‌آبادی اصفهانی، سیدعبدالحسین، وقایع السنین والاعلام، با مقدمه آیةالله مرعشی و آیةالله شعرانی، مصحح: محمدباقر بهبودی، تهران: اسلامیه، 1352.
14. خواندمیر، قیاس‌الدین‌بن‌همام‌الدین، رجال کتاب حبیب السیر، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1379.
15. -----------------------، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج15، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1390.
16. دهخدا، علی اکبر، لغتنامه دهخدا، تهران: دانشگاه تهران، بی‌تا.
17. روزبهان خنجی، فضل‌الله، سلوک الملوک، مصحح: محمدعلی موحد، تهران: خوارزمی، 1362.
18. زرین‌کوب، عبدالحسین، ارزش میراث صوفیه، تهران: امیرکبیر، چ14، 1389.
19. سام میرزای صفوی، ابونصر، تحفه سامی، مصحح: وحید دستگردی، بی‌جا، کتابفروشی فروغی، چ2، 1352.
20. سپنتا، عبدالحسین، تاریخچه اوقاف اصفهان، اصفهان: انتشارات اداره اوقاف اصفهان، 1346.
21. سید مرتضى، على‌بن‌حسین، رسائل الشریف المرتضى‌، قم: دارالقرآن الکریم‌، 1405ق.
22. ------------------، الانتصار فی انفرادات الإمامیة‌، قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1415ق.
23. شاردن، ژان، سفرنامه، ترجمة اقبال یغمایی، ج3، تهران: توس، 1374.
24. صدوق، محمّدبن‌على‌بن‌بابویه‌، المقنع، قم: مؤسسه امام هادی7، 1415ق.
25. -------------------، الهدایة فی الأصول و الفروع، قم: مؤسسه امام هادی7، 1418ق.
26. صفت‌گل، منصور، ساختار نهاد و اندیشه دینی در ایران عصر صفوی، تهران: رسا، 1381.
27. طوسی، محمدبن‌حسن، فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنّفین و أصحاب الأصول، تحقیق: عبدالعزیز طباطبایی، قم: ستاره، بی‌تا.
28. علوی عاملی، محمد عبدالحسیب بن احمد، قواعد السلاطین، به کوشش رسول جعفریان، تهران: کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1384.
29. کمپفر، انگلبرت، سفرنامه، ترجمة کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی، چ2، 1360.
30. مزاوی، میشل.م، پیدایش دولت صفوی، ترجمة یعقوب آژند، تهران: نشر گستره، 1363.
31. مجلسی، محمدباقر، زاد المعاد، بیروت: اعلمی، 1423ق.
32. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج14، تهران: صدرا، چ3، 1377.
33. مفید، محمّدبن‌محمدبن‌نعمان، المقنعة، قم: کنگره جهانى هزارة شیخ مفید، 1413ق.
34. منشی قمی، احمدبن‌حسین‏، خلاصة التواریخ، مصحح: احسان اشراقی، ج1و2، تهران: دانشگاه تهران، 1383.
35. موحد ابطحی، سیدحجت، ریشه‌ها و جلوه‌های تشیع و حوزه علمیه اصفهان در طول تاریخ، ج1، اصفهان: دفتر تبلیغات المهدی(عج)، 1418ق.
36. محمدسمیع، میرزا سمیعا، تذکرة الملوک، تهران: سپهر، چ2، 1368.
37. تحویلدار اصفهان، میرزاحسین‌خان، فرزند محمدابراهیم‌خان، جغرافیای اصفهان، به کوشش منوچهر ستوده، تهران: دانشگاه تهران، 1342.
38. نجاشی، احمدبن‌علی، رجال النجاشی، قم: نشر اسلامی، 1365.
39. نصرآبادی، محمدطاهر، تذکره نصرآبادی، تحقیق ناجی نصرآبادی، محسن، تهران: اساطیر، 1378.
40. نراقی، حسن، آثار تاریخی شهرستانهای کاشان و نطنز، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چ2، 1382
41. هنرفر، لطف‌الله، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، اصفهان: کتابفروشی ثقفی، 1344.